заЕДНО

1591
Print Friendly, PDF & Email

Во Македонија последниве години се интензивираше политичката криза што се протега со години наназад, уште од осамостојувањето, а можеби – според некои –  зародишот на таа криза бил и пред осамостојувањето. Македонската сказна е класична фабула, со три чина и две политички партии, како и две етнички заедници, многу меѓусебни разјадувања на протагонистите и политички малверзации и манипулации, според моделите на болшевистичките и нацистичките манипулации со јавното мислење.

По една т.н. „успешна приватизација“, со оставен транзициски пустош зад себе и нанеси на беда, песимизмот кон политиката и недовербата кон политичките партии го достигна горниот лимит на можните амплитуди разложени од политичките и од економските односи во тоа време. Болеста на слободниот пазар со својата заразна одвратност го дорастури „лежерниот“ и есхатолошки социјалистички рај на земјата, грабајќи со канџите сè што стигна, а со тоа и распрснувајќи ја сликата за она што се нарекува независност, самостојност, реализација на идејата за Македонија. На многумина интелектуално „поизделкани“ ликови дотогаш романтичните занесувања од минатото им станаа јасни, сосе синтагмата: „Внимавај што посакуваш, може да (ти) се исполни!“. Исполнувањето на сонот станува кошмар, па така и со Македонија. На крај се осведочи само вулгарното преселување на капиталот и преобликувањето на етатистичките државни постаменти.

Да не должам со историскиот рекапитулар, што мислам дека беше неопходен за мапирање на првиот крик на недоверба на граѓаните кон политиката, политичкото и партиското, како своевидна историска нужност што го преклопува политичкото.

По неколку години протести и залудно талкање по улици и одживување на една постапокалиптична и реакционерна етапа, кога сите мислевме дека „на царот поцврсто му стои круната на главата, отколку нозете на земјата“, се појавија пукнатини во однос на симболичкиот поредок што беше цврсто импрегниран, целосно впиен од нашите патријархални и дисциплинирани шеми на поимање. Ставот дека она што го мислевме за „нив“ навистина важи во практиката, отвори можности за доверба кон политичкото; засирените преноси на крв и на енергија се разгранија и ја освежија политиката и политичкото. Се создадоа независни граѓански иницијативи и здруженија – но, не како партиски актери, туку како граѓански – кои побараа политичка релевантност и политички промени. Луѓето почнаа да прават разлика помеѓу политика и партија, а со тоа партиите почнаа да го губат окупираниот простор на политичкото. Политиката не остана само привилегија и можност за партиските чинители, туку пошироките граѓански маси ја користеа и ја користат можноста постојано да адресираат и да формираат политички ставови без разлика дали тие се согласуваат со некоја опозициска или владејачка политичка партија. Политичките интереси се преклопија со интересите на општото добро, а не со партиското и партикуларните политички и економски сообразби со телос што е дел од политичката и национална дискурзивна оска.

И, на крај, доаѓаме до прашањето што е главна тема на овој текст, што ќе плута низ море на неколку идејни и идеолошки обрасци на контемплативни и интелектуални бранови. Имаше многу дилеми и дебати дали граѓанските организации треба или не треба да учествуваат на преговарачка маса со властодршците. Неколку дебати се однесуваа на таа проблематика, која претставува предизвик, но и политички императив на ова време, да се зборува и да се мисли во таа насока. Аргументацијата што ќе ја приложам во продолжение, ќе зборува во насока на тоа дека во раздобје на криза на парламентарната и либералната демократија, по неколку промашени политички договори и заради принципот на нееднаков статус на оние што преговараат,  преговорите на оние што треба да претставуваат автентичен граѓански крик треба да се надвор од преговарачката маса. За тоа ќе обезбедам една подолга критичка расправа со аргументи за кои сметам дека претставуваат не само спекулативен филозофски опус, туку и ги денотираат политичките слабости и образуваат еден нов дух на поднебјето во кое живееме.

ПРОКЛЕТСТВОТО НА ПОЛИТИЧКАТА БИНАРНОСТ

Желбата и потребата на неколку граѓански организации да се дел од преговарачкиот процес што се водеше за време на годинешните протести на „Протестирам“, што подоцна доби димензија на таканаречена Револуција со многу бои, односно Шарена, беше проследена со една низа од дебати и колумни, телевизиски гостувања, но и теориска обработка.

Граѓанските организации имаа доста амбивалентен статус во однос на протестните движења, но и околу политичката култура воопшто. Голем дел од нив изиграа доста значајна улога во однос на некои еманципаторски перспективи. Ги фризираа младите активистички јадра, им овозможија полет, што подоцна направи поголеми синтези во однос на протестните активности и беа материјалот што го збогатуваше отпорот со разноликост и со различни идеи од својот почеток, па сè до овој момент. Дел од организациите имаа и несомнен активистички капацитет; впрочем, тоа се тие кои направија најголем ослободувачки скок, внесувајќи не само политичка наобразба, туку и идеолошка инклинација на суровиот активистички волев капацитет. Сметам дека голем дел од невладиниот сектор имаше и своја опачина, со улоги чија граница не се разликуваше потполно и со сомнителен политички пристап во целиот отпорашки процес. Тој дел на невладини организации беше често во скутот на опозициската политичка партија и често „дуваше“ во грбот на опозицијата, како политички репрезент на опозицискиот блок. Со тоа ја уриваше и идејата дека политиката, сосе чинот на крунисување една победа, макар минорна, во процес на ваква паланечка репресија од властите, може да биде и инклузивно јадро со интерференција на клетки што имаат екстерен и не-бинарен (СДСМ-ВМРО) однос.

Невладините организации сфатија дека проблемот со демократијата во опозициската партија, која за нив претставуваше антигруевистичка локомотива, е евидентен. Искачувањето во тамошната партиска хиерархија претставува исто така тешка Сизифовска усилба, а со тоа и демократската одежда на опозиционерите им е многу тесна. Затоа невладините организации почнаа да промовираат нов концепт на решавање на кризата. Новиот концепт беше комплетна репродукција на стариот, со мала измена што ги вклучуваше и нив (организациите) на преговарачка маса. Имаше многу варијации околу формата и статусот за тоа вклучување, односно дали воопшто може да преговараат или ќе бидат само советодавци и супервизори во тој процес. Се таложи еден рид импликации доколку една варијанта се прифати, а друга не, особено врз политичкиот процес на одлучување и политиката како теорија и систем на уредување.

ИСПРАЗНЕТИ ИДЕОЛОШКИ ПРОФИЛИ

Мојот личен став е дека преговори, во услови на вака воспоставени политички и културни односи на моќ во државава, претставуваат само неизбежна стапица на постојното, како хегемонско и сеприсутно, пред сè интериоризирано и етапно манифестирано во сите перформативни, но и идеолошки можни ситуации. Од конституцијата на нејзините политички и уставно-правни приоритети и принципи на обележување на територијата за тоа што може и што треба да се прави, државата во која живееме се соочува со дискрепанца во однос на тоа што треба и што може, а што се прави во практичниот домен.

Кризата на демократијата, (не)градењето на демократските институции како цивилизациски нужен едикт што претставува должност потпишана од духот на историјата и урнисаните заложби за тие демократски институции да бидат догматски поставени како неменливи и политички долговечни, придонесоа за кататонична апатичност и крајна резигнација кај граѓаните. Нашите политички партии, како носители на политичките процеси во државата, често си подигруваа и продолжуваат да го прават тоа со волјата и со потребите на граѓаните. Граѓаните радикално се поинаквуваа од нивната политичка одговорност и од политичкиот идентитет. Политичките партии станаа политички академии и организациски тела што целосно го киднапираа политичкото, не давајќи можност ниту за пукнатина за автономна и хетерогена сообразба. Граѓанската самоорганизација беше идеја што уште на старт се сметаше како пропадната. Но, дури и да се случеше ентузијазам на самоорганизација, исходите беа секогаш предвидливи како своевидни фијаска.

Во таа насока, политиката оставена во канџите на политичките партии и нивните катадневни мешетарења со симболика и со иконографија достаточна за меѓусебно стрвење и фанатична опозитарност, ја менуваа само својата гарнитура, односно се менуваа едни со други. Промените не можеа и не можат да се видат, додека реториката останува зацементирана на старите идеолошки парадигматски постулати. Демократската култура сè уште е на многу ниско ниво, идеолошките профили се испразнети како од вредносна, така и од утописка содржина.

Политичките преговори што имаат за цел уривање на една концентрирана и енергична, усвитена машина преполна со моќ што ирационално се манифестира и ги кородира сите можни автономни изблици, остануваат само про-форма деполитизиран механизам за, наводно, вежбање демократија. „Доколку овој договор не успее и не се испочитува, наредната година, на следните преговори ќе бидеме поенергични“ – е логичкиот заклучок на една иронична душа, која будно ги следи заблудите на либерално-демократските процеси.

Политичката моќ е многу пргав топос на општествена акумулација и систематизација. Тоа е систем што се самоодржува и што никогаш нема да дозволи себеси да се раскринка, барем не во перспектива на анихилација. Моќта ги создава стратегиите и нејзината логика е иманентна во сплетувањето и расплетувањето на формулациите. Ги поседува информациите и постојано ги става во своја служба, како архетип на телеологија којашто бездушно гази преку планини и мориња. Послабиот никогаш нема да може да го победи посилниот преговарајќи. Не дека на послабиот му недостига мудрост, туку му недостасуваат механизми и перспективи за наметнување на утописка и парадигматска пропозиција и хипотеза.

Јазикот, како медиум што оперира со општото, односно со индиректното, го прилепува врз себе субјектот и создава епифанична интелектуална и институционална аксиологија. Преговори што се водат преку диктатот на јазикот немаат капацитет за атрофија на постојното како modus vivendi. Односите што јазикот ги премостува и ги одржува, имаат карактер на отуѓен меѓучовечки хабитус. Витгенштајн дури го ограничува светот како епистемичка вердиктична корелација со јазикот и јазичните потенцијали. Сè што останува надвор од јазикот, кој има свои правила, исто како државата, се сведува на етичка и естетичка лиферација на едно партикуларно искуство. Со тоа, оној што сака да влезе во границите на јазикот и да ги ползува благодатите негови, треба да знае дека влегува во режим што со себе носи товар на историска и системска манипулација.

СИТНОПАРТИСКА ПОЛИТИЧКА БЛАСФЕМИЈА

Оттука и скептичниот тон на мојата аргументација околу занимацијата на невладиниот сектор со одвратноста на интерпункциите врзани за преговорите и договорените аспирации на една политичка малограѓанска и ситнопартиска политичка бласфемија. Оттука и ставот дека оние што преговараат во дадениот формат не само што не решаваат ништо, туку не решаваат политички проблеми, немаат политички легитимитет, а нивните решенија немаат политичка валидност. Со децении политичките партии носат одлуки и потпишуваат договори што со ништо не ја менуваат сликата во општеството.

Сакаме да станеме заедница, а за заедница треба да сме заЕДНО. Треба да носиме соништа и утописки тропот на една не само интелектуална, туку и артистичка болка, секако распространета низ општеството. Договорите што се носеле, не значеле ништо за општеството што го изгубивме, а значеле многу за партиските и за олигархиските чекмежиња, за повторувањето на односите што имаат традиција на зацементирана медиокритетска метастаза и лидерска глорификација.

Постдемократијата (Колин Крауч), како една дегенерација на политичкиот етос што е внушен во интересот на единката да биде слободна, суверена и социјално згрижена, одамна ја рони македонската политичка концепција. Политичките партии со голи раце го грабаат просторот, додека пискотот на човекот чија солза е потешка дури и од карпа останува само капка вода испарена и однесена од ветрот. Постдемократијата, всушност, значи отуѓување на процесот на носење одлуки на т.н. „народ“ како Демос и негова адопција од страна на неколкутемина (Олигос). Тука се тие јазли на интереси на една партиција, што со сите сили се обидува на политичкиот кајмак да му дотури партиски стабилизатори и него да го стави во функција на сопствена прагма.

Исчашената институционална дисфункционалност лебди и е само хипотека на доаѓањето на власт, на една или друга политичка партија. Демократијата, руинирана каква што е, останува во обликот на правно-институционалниот код, обезвластен од слоевите што ги добива во/од меѓучовечка интерференција. Демократијата, всушност, претставува догма врз која се лигават сите политички актери како ултиматум за едно функционално општество. Меѓутоа, таа останува киднапирана, колку од традицијата на партиската паланечка камарила и логика, толку и од апатијата и незаинтересираноста, сè до опседнатоста на невладините протагонисти во иследувањето на системските функции, односно сервисирањето на државата и нејзиното „враќање во колосек“.

Море, кој колосек, кои црни камења!? Нашата борба е строго против традицијата, против традиционалните колони, против моќта што се прелева од рака во рака, од дете на дете, од крв на крв. Дисфункционалноста на државната демократија силно влијаеше и врз дисфункционалноста на културната и општествената демократија.

ЗА РЕВОЛУЦИЈАТА

Радикалниот рез кон историјата (традицијата) како субјект-светотворец и културата (политиката и економијата) како пасивен одраз на дистрибуција на моќта, е прашање што постојано се врти по македонските интелектуални кругови. Тоа, инаку, во теоријата и во практиката се дефинира како Револуција. Коперник прв го употребува овој израз во својот хелиоцентричен труд De revolutionibus orbium coelestium, а суштинското значење му е враќање на почеток (Re-Volvo). За Кант таа претставува соединување на слободата и природата. Може да се додаде и соединување на теориското и практичното. Со тоа, Револуцијата значи нов почеток на светот, па дури и на една партиција на светот што ќе блесне и ќе ја прекрши химерата на ропството и јаремот.

Опишано со хегелијански поими, повесното, а не историското, е примордијалната онтолошка категорија што од себе амплифицира вредносно, наративно и семантичко разногласие. Повесното воспоставува нови односи, додека историското само прилепува на себеси вредности и категоријални шеми со кои се вкалапува реалитетот во еден дискурзивен систем на постојното. Постојното ја гради политичката релација и политичкиот спектар, особено во односите со социо-економските и политичките партикуларитети. Постојното е одраз на занимавање со историјата, а не со повесноста, како превртување песочен часовник. Историјата е постојното, тек што е воспоставен и чии хипотези се претпоставуваат и се антиципираат; повесното го овозможува историското. Примерот со Никола Тесла и овозможувањето на новата историја да ги бележи и да впишува во неа, претставува достоен пример за да се заокружи поимната граница на повесното како фундаментално различно од историското.

Револуционерното како можност за една повест, престанува да биде примат на политички свесна и артикулирана колективна самосвест, особено во Македонија. Револуционерното со цел да стане онтогенетски капитал, станува атрибуирачки акорд, својство на една импотентна и некреативна заедница. Бурлескниот еманципаторски пристап што сам по себе требаше да пренесува субвертирачки потенцијал на живо и микрополитичко редефинирање на културните монументи, стана цел за себе на политика чиј корен е длабоко во историските расадници на реакцијата и на постојното. Капацитетот да се редефинираат и да се еманципираат т.н. културни споменици, „жртви“ на т.н. Шарена револуција, е мал, после бездната што ги подели приоритетите на дневнополитичките потреби, како реалполитички и безидејно револуционерно забревтани индивидуалци, па и групи, кои незадоволството од квазидоговорите не го кријат, а притоа немаат никаква идејна целесообразност, освен повторување на македонските активистички флоскули – револуција, антикапитализам, слобода. Додека, од друга страна, договорите се само едно перде што ги крие ракувањата на македонските политички протагонисти чија историска улога е да го зачуваат историското и да го поткопуваат со сите сили повесното, револуционерното. Револуционер се станува како што Христос заповедаше: „Продај го својот имот и дај им на сиромасите, и ќе имаш благо на небото! Дојди и следи Ме!”

Политичките односи во Македонија се до толку преплетени и испревртени, што секаква нивна политичка и филозофска анализа нè носи до апорична и безизлесна ситуација. Ова особено се однесува на некои идеолошки леви перспективи во протестирачкиот домен, кои феноменолошки создаваат наслаги на недоразлаченост на проблемот и произведуваат пропусти од аспект на заклучоците. Моите согледби поаѓаат од политичка, а пред сè филозофска лева мат(р)ица, која на класниот феномен му дава приоритет при една теориска артикулација. Во таа насока, постварувањето сфатено како кај Лукач, ги изместува зглобовите на општествениот скелет и остава амбивалентни интерпретативни можности. Со тој ризик и тука го образлагам мојот поглед и забелешките кон целата досегашна политичка и активистичка организираност во Македонија, каде што многу често сум бил активно вклучен во нивните организациски и извршни тела.

НА ГРАЃАНИТЕ ИМ НЕДОСТИГА НАРОД

Изразот граѓани доаѓа од граѓа, односно материјал; кај Аристотел тоа е hyle, она што сè уште не е, кое има потенцијал да биде, меѓутоа не е. Не навлегувајќи во анализите и филозофемите на Аристотел околу онтолошките метафизички гледишта, ќе го истакнам моментот на довршување на потенцијалот како почеток, со неговата форма hylemorfizam – единство на материјата и формата. Најдобро кажано, кога формата се остварува и станува чиста форма, а притоа таа се сообразува со целта (идејата).

Во политичката теорија и практика, граѓанството има модернистички корени и произлегува од концептите на демократските уредувања. Граѓанинот има слобода да бира и да биде биран. Во онтолошка смисла, граѓанинот може да одбира дали ќе биде конечен или бесконечен во сопствените можности и начини на суштествување. Граѓанинот како индивидуа, има можност за преиспитување и менување. Може да стане предмет на истражување на себеси, а притоа да е и субјект (подметнат) во тој однос. Граѓанинот преку политичкото се всидрува во пирамидална инклинација и довршување на сопството преку идејно вмрежување за заедничко општествено дејствување и уредување. Егзистенцијата на човекот е отворена и непредвидлива, далеку од херметичкиот клуч на државниот апарат. Од друга страна, државата ја финализира формата на неговите потенцијали што се артикулираат под нејзино (на државата) покровителство, меѓутоа во исто време таа не ја затвора егзистенцијата во една системска кохерентна смеса. Граѓанинот ќе престане да биде граѓанин тогаш кога неговиот индивидуален крик за слобода ќе биде погребан со секоја негова афекција за тоа. Граѓанинот треба да сонува и да се бори за општество што во темелите ќе ги вметне вредностите на демократијата, солидарноста, слободата на другиот итн.

Тоа што нам ни останува како Должност (Кант) е да станеме демократични, а со тоа и повеќе самокритични, во поголем обем самодеконструирачки и со поголемо разбирање на Другиот како сожител на нашиот мини или макро универзум. Должност ни е да станеме поконтемплативни и послободарни. Солидарноста, во својата есенција, значи и другарство и некалкулирачко „давање“ на себеси, љубов, пред сè. Солидарноста значи идентитетска отвореност и можност за постојани промени на себе и на општеството во кое живееме. Солидарноста значи и она кога една личност има поголем потенцијал за манифестација на сопствената моќ, односно е помоќна од друга, истата моќ да ја редистрибуира, да ја стивне, да не ја манифестира и да не ја егзекутира врз послабиот. Да понуди однос на соработка и вклучување. Да го пронајде Другиот во себе и во процес на идејна размена со Другиот, да стане синтеза на квалитети што ќе носат со себе нови вредносни орбити. Човек што ќе препознае болка, ќе препознае ДРУГарство; оној што ќе ја сфати сопствената позиција како помоќна од онаа на Другиот (без разлика дали таа моќ ја наследил или ја стекнал) има Должност таквата позиција да не ја злоупотреби.

Враќајќи се на нашата ситуација, како што претходно беше кажано, доста е тешко да се анализира ситуацијата со понудените концепти, а уште потешко е да се создаваат нови поими како епистемолошка нитка на спојување на реалитетот и идејата. Треба да започнеме со фактот дека има луѓе што протестираат и има луѓе што не протестираат. Овие што не протестираат, лежат на комодитетот и конструираната медиумска химера, врамувајќи го реалитетот во една розова и Едемска парабола. Голем дел од нив се незадоволни од животот во општеството, од услугите на државата и од институциите, незадоволни се од квалитетот на можностите со кои располагаат. Голем дел од поголемиот дел на непротестирачи(те), обременети со историските недоследности и парафрази, гледаат со недоверба кон секоја нова искра на непослушност и на организираност. Нивните погледи се вџашени од ликовите што се „мушкаат“ по протести, а кои за време на 90-тите години биле агенс на дел од приватизацијата и нивни непосредни џелати.

Меморијата за опозициската политичка партија (СДСМ) кај македонскиот просечен граѓанин не е толку позитивна и не носи револуционерен капацитет. Страдањата на минатото мнозина не ги забораваат и тоа што е значајно за ВМРО-ДПМНЕ, како организација/партија и како начин на владеење, е тоа што го одржа жив непријателот, со сите негативни својства што значат непријатни и траорни реминисценции за современиците од 90-тите години.

Од друга страна, барем дел од оние што протестираат се свесни за ситуацијата на државата и за нејзиниот галопирачки трк. Дел од нив во минатото уживале доста привилегии, како дел од системот. Евидентен е доста арогантниот пристап од страна на овие луѓе спрема оние од пониските социјални слоеви; тие, пак, од пониските социјални слоеви, на овие луѓе гледаат како на можни преземачи на кормилото на државата и, потем, спроведување слични политики како оние од 90-тите или, во најмала рака, како на овие, современите, вмровски. На некој начин, во овој случај може да се забележи латентен класен судир што се манифестира во различни облици на политичките собитија.

Но, и едните и другите – овие што протестираат и оние што тоа не го прават – генерално, ја изгубиле вербата во институциите и во државата. Едните, кои се приклониле кон машината на власта, цицаат од неа и така преживуваат. Истовремено, повеќе им веруваат на лошите месијански политики на власта што ја носат државата во бездна, отколку на идеите што значат стоп на политиките на дискриминација и на културата на понижување на другиот, повеќе демократија, повеќе простор за Другиот – како што претходно беше кажано. Парадоксални се тие ситуации кога претставници на т.н. Шарена револуција покажуваат нетрпение кон полиморфноста на ставови не само околу нивниот статус и идеолошка поврзаност, туку и кон стратегиските антивладини идеи. Улогата на опозициската партија (СДСМ) е доста доминантна и значајна, затоа што овој простор е крајно злоупотребен од нивниот инструментариум. Демократската култура не се помрднува од точката на која е веќе дегенерирана. Односот супериорен-инфериорен е присутен и петрификуван. Односно, нема друг однос, освен овој што се манифестира. Диктатурата последните десет години претставува тенденција за заборав на сите 25 години распашаност, злоупотреба, алиенација на државата од човекот, на човекот од човекот, на бескраен национализам и приватизација, на лажни ветувања и партиски доминации во сите сфери на живеењето. Фразата „последните десет години“ претставува (како што претходно беше споменато) историска, а не повесна ревалоризација. Потребно е, во најдобар случај, извинување што ќе помогне во доближувањето и, на крај, помирување на една автентична идеја за политика и демосот кој, според сите теориски рамки, го претставува темелот на една т.н. демократија.

Во овој случај, голем дел од граѓаните што се излезени по улици со години наназад, носат историски потенцијал што значи привилегија; привилегија да можат себеилуминацијата да ја транспонираат и на линија на општествено добро. Таа илуминација треба да има карактер на прифатливост, на прегратка. Библиски, потребни се рибари, а не фарисеи. Оние што знаат да „ловат“ луѓе и кои на граѓаните ќе им го додадат и народот. Потребни се оние што и за граѓаните и за народот ќе бидат репер на една далекусежна визија на меѓучовечка солидарна интеракција. Не може изворот на вистината да биде партиски лидер, туку осведочена вистина во актот на подавање рака и разбирање на другиот, емпатичен човек што така ќе се однесува почнувајќи од работното место, па сè до ежедневниот однос. Потребен е режим на однесување што постојано ќе ја обновува сопствената свежина и принципот на реобликување на сопственото јадро и сопствениот лик.

Во таа насока, ќе дадам еден пример од раните трудови на Хегел. Зборувајќи за љубовта, Хегел потенцира дека таа не е производ на чувство „паднато од небо“, туку на секојдневен праксис. Според него, поимот на „љубов на прв поглед“ нема никаква врска со практичниот однос. Љубовта, вели тој, „не е карактеристика моја, како на поединец“. Љубовта претставува однос на двајца љубовници, индивидуи што во секојдневната репродукција на етичките и аксиолошките прерогативи што ги доближуваат, воспоставуваат љубовен однос. Во иста насока, нема ни пријателство/другарство на прв поглед. За да бидете пријатели со некого, треба да се помачите малку, да поработите на себе и на другиот. Да го споделувате и доброто и злото со некого, на оној кому му треба помош да му помогнете (како во случајот со поплавите и покажаната иницијативност на граѓаните), со оној што се радува и е среќен, да ја споделите таа радост и среќа. Тоа е начинот на градење заедница, на таков начин заедницата ќе стане заЕДНО. Не заедно во смисла на едноумие, туку практикување на сет на вредности што ќе бидат витални и живи, произлезени од односот на граѓаните. За тоа треба многу работа и многу напор, но тоа е патот што може да нè спаси од оваа културна и морална миопија.

Според тоа, Граѓаните и Народот, како два различни идиоми во дневнополитичките превирања, стануваат оската на легитимитет на два политички блока што треба да влезат во интеракција. Таа интеракција ги има трансформативните практики, односи, квалитети што ќе изнедрат визија за општеството. Со тоа и на државата, која постојано е раководена и црпи идејни сообразби од оние што ја исчашија државната моторика од онаа општествената, нанесувајќи ѝ ненадоместиви штети и на едната (државната) и на другата (општествената моторика) во целост. Како што претходно истакнавме, односот на „поеманципираниот“ не смее да стане условувачки и исклучувачки, туку крајно инклузивен, толерантен и демократски. На таков начин, парадигмата што е (се)присутна во државата и општеството ќе почне да се менува. На граѓаните ќе им се додаде народот и така оние што повеќе од 20 години го „јадат“, те од едни, те од други побуди, ќе најдат начин како да одговорат политички и вонполитички. Присуството на народот на кордоните не само што ќе ја зацврсти политичката „диктатура“, туку на отпорот ќе му даде облик дека станува збор навистина за сите против ВМРО-ДПМНЕ, а некои елементи во „сите“ не смеат да калкулираат и по цена на себераспуштање како фактор на политичката сцена. На тој начин, веројатно, ќе се отвори можноста за граѓански елементи во општеството што некогаш ќе прерасне во граѓанско општество.

ЗА АГОНИЈАТА КАКО ПЕРМАНЕНТНА КРИЗА

Читајќи го шпанскиот (баскиски) егзистенцијалистички филозоф Мигел де Унамуно и неговите погледи околу агонијата, ми „светна“ да направам релација со нашиот случај во Македонија. Унамуно во „Агонијата на христијанството“ го истражува она што, според него, за христијанството значи differentia specifica, тоа е агонијата. Агонијата значи борба, а истата ја носи Христос кој носи „борба а не мир“ (Матеј 10:34-36). „Начинот на живеење, на борење, на борба за живот и живеење од борбата, од верата, е сомневањето“. Со тоа, вера што не се бори и не се сомнева, е мртва вера. Сомневањето (dubitare) претставува агонична експресија на спротивното. Dubitare произлегува од duo, како дуел, како борба, и тоа нема картезијански методички корени. Методот е пат, но животот е борба, смета Унамуно. Во таа смисла и христијанството, смета Унамуно, треба да се дефинира агонички, полемички, односно во функција на борбата.

Иако идејата на Мигел де Унамуно се однесува на индивидуалниот стремеж на еден христијанин што сака да стане доследен на Христовата доктрина врамена во евангелијата, концептот на борбата може да се примени насекаде, особено во вонинституционалните и несистематизирани подрачја. Сметам дека еден од главните проблеми на протестните движења во Македонија беше недостатокот на агонот, кој секогаш избиваше во првите денови, потем спласнуваше многу лесно и добиваше инерција на помал отпор. Протестите, често, по вториот-третиот ден стануваа променади со мали искри што беа безопасни за чуварите на поредокот и на „македонштината“, а немаа ни малку потенцијал симболички да пренесат посериозна порака за нова политичка морфологија што жести и еруптира постојано. Лавата по првата ерупција си го наоѓаше лежиштето во коритото што беше создадено по некоја протестирачка мини-традиција и што баздеше со импотенција и некреативност. Со тоа, протестните движења на крај се ставаа секогаш во функција на постојниот јавен наратив и политичката логика, жртва на конструкциите на медиумите, на традицијата, на политичките пристапи и паразитирањето. Бинарната логика на секој што протестира против ВМРО-ДПМНЕ, односно власта, завршуваше со искази дека протестните движења беа поврзани со кормиларите на најголемата опозициска партија (СДСМ).

Агонот што, во принцип, значи борба, треба да има носечка улога во движењето. Критички да ги преобмислува постапките, да ги одврзува виугите на постојното, со цел да создаде капацитет на несигурност и можност за промена на Себеси (како индивидуа и како колектив) на протагонистите. Борба што не смее да премине во очај, туку постојано да се води со јасна, но и трансформирачка стратегија. Унамуно, во таа насока, вели дека посакува додека е жив Бог да му ги даде сомнежот и борбата, а верата да ја добие пред да умре. Треперењето на протестирачот, кој воедно е визионер на општество, треба да е присутно, ненаметливо и живо, како енергија што извира постојано, како поток што бескрајно јури кон морето. Поток на кој, кога ќе му се забрани патеката по која ита, презема друга и наредна и повторно наредна, бескрајно нови патеки на овозможување нови хоризонти.

Исто така, борбата треба да биде самата арена, жива според променливоста на зборот и говорот, супстанцијална според нужноста како потреба од дијалог. Преку дијалог да се разбереме, па и така доколку не се разбереме, да помолчиме. Во таа насока, ќе направам едно кратка експозиција околу разликата на Платон и Аристотел во однос на уметноста, разлика што е супстанцијална.

УМЕТНОСТА Е ШТЕТНА ПО ДРЖАВАТА

Познати се ставовите на Платон околу уметноста, но исто така и оние на Аристотел, особено поврзани за театарот. Двајцата запаѓаат во некаква парадоксална позиција. Зошто? Во својата Десетта книга од Држава (Politeia) Платон нема благонаклонети ставови кон театарот и поезијата. Остракизмот не вклучува само антиуметнички сегменти, туку и политичко-идеалистички (а и идеолошки) компоненти. И Платон, како и Аристотел, не отстапува од телеолошката онтолошка и филозофска ориентација којашто е присутна во античкиот мисловен хоризонт, од каде што произлегува и причината за отфрлање на уметноста и уметничката форма како штетна по државата. Меѓутоа, парадоксот се јавува во пристапот на Платон, кој пишувајќи ги своите дела, често е и режиран и игран по театри и филмови. Неговиот анимозитет, со целесообразни мотиви, кон уметноста во подоцнежната градуализација на историјата и културата добива своја реализација токму во уметноста. Парадоксот, всушност, е и во моментот на пишување на Платон на своите дела во театарска форма.

Од друга страна, филозофската форма што има академски облик на излагање на филозофските ставови претставува инвенција на Аристотел. Таа форма се простира низ една цела историска филозофска прошетка. За разлика од Платон, Аристотел не е непријател на театарот и на поезијата, напротив, тој Трагедијата ја смета како значајно место и форма на човековото суштествување, себепрочистување. Му дава терапевтски карактер – катарза.

Ова е парадоксална ситуација, непријателот на уметноста и на театарот користи уметничка форма на пишување на својата филозофија, додека човекот што ја фаворизира уметноста, на некој начин, користи „сув“ текстуален пристап – академска дисертација.

Аристотел е филозоф што не се залага за целосна промена на општеството, туку како личност претставува академски профил на филозоф со енциклопедиско знаење. За него театарот е нешто различно од филозофијата. Филозофијата претставува субјективно познание, додека театарот претставува субјективно доживување-задоволство-прочистување. Филозофијата, всушност, го објаснува театарот. Таа не се вплотува во театарот и во литерарните форми на театарските дела.

За Платон, филозофијата не претставува знаење или познание. Таа не се занимава со познанието како крајна цел. За Платон филозофијата претставува активна димензија на мислењето, додека целта на филозофијата е целосна трансформација на субјективноста. Затоа што за Платон субјективноста е индоктринирана од доминантните ставови. (Патем, Сократ беше осуден на смрт поради индоктринирање на младите.) Борбата против доминантните ставови е фундаментален дел на филозофијата – нешто слично како борбата против индоктринацијата на младите. Така, филозофијата не е само движење, туку и борба против доминантни ставови. Филозофијата има пристап на разобличување на сите вредносни и културни парадигми, со постојана критичка и ревалоризирачка репетитивност.

Но, дали театарот може да влијае врз јавноста и врз младината? Филозофијата е јавна акција-дејност, исто како и театарот.

Релацијата помеѓу театарот и филозофијата има димензија на ривалитет. И двете дејности имаат иста ориентација и цел, имено, да го трансформираат субјектот. Така, театарот воедно е и пријател и непријател на филозофијата. Тој однос е амбивалентен. За да се прикаже пожива и ревносна филозофска битка, тоа треба задолжително да се направи со форма што на некој начин претставува конкуренција во однос на филозофијата, меѓутоа, тука филозофијата ќе биде главната артерија и содржина на оваа форма. Се асимилира формата во овој случај, а тоа е формата на театарот.

Поедноставено, Аристотеловиот театар им нуди на единката и на колективот пасивна рецепција, преку една објективирана форма на манифестација. Платоновиот театар им нуди борба и можност за трансформација на себеси и на другиот – со тоа хегелијански, нуди можност за трансформација на општеството, односно самата арена на која се спроведува таа борба.

Полека, овие принципи ги цртаат и оние на профилот на активист и протестирач во живиот организам на протестните движења. Аристотеловскиот профил претставува човек кој, обременет од секојдневието и проблемите што животот ги носи, доаѓа на протест да се извика, да си олесни и, на крај, да си замине. На протестот гледа како на театар, чие дејство се случува независно од неговиот капацитет за промена и вклучување. Неговиот идентитет е цврсто петрификуван, незаинтересиран за подлабоки промени и нема потреба од борба.

За разлика од профилот што произлегува од аристотелијанскиот рецептор, платонистичкиот е сосема различен. Платонистичкиот има капацитет на динамична единица, која постојано е во спрега со друг. Протестите немаат посебна функција на катарза, туку на трансформација. Активното вклучување го поплавува протагонистот со чувство на трепет и на прифаќање на чинот на автентичност што произлегува од различните околности и политичко-општествените услови.

Слично на она на Унамуно „борба но не вера“, максимата треба да има контури на „борба но не победа“. Промената, демократијата и, особено, револуцијата претставуваат своевиден маратон што го трчаат маратонци, а не спринтери. Револуцијата што најмалку теориски ја идеализираме како процес на укинување на сите односи на ропство е исцрпувачки и долготраен процес. Тоа е процес на многу трансформации и отклучени перспективи на можности за подигање едно бреме што историското ќе го направи повесно, а со тоа и повесното историско. Перманентната криза е просторот низ кој чекорите не се сигурни во историското и нормативното, но се антиципирачки во однос на политичкото и непостојното. Низ процес на постојана криза до обезбедување еден нов сноп вредносни архетипи, кои својата манифестација во политичкото ќе ја усогласат со сите агонизирачки патоси на една општествена историја.

АЛБАНЦИТЕ

Во Македонија, сè уште, синтагмата „ние-тие“ е политичката паралакса што со децении се обидуваме да ја доближиме и поклопиме. Албанците, под покровителство на „своите“ политички претставници, никако не успеваат да дојдат до апроксимација на визија што, во суштина, никој ја нема во државава, но која е насушно потребна за една единствена проектирачка траса со целосна идеја и граѓанска етимологија на интеракција. Доколку до 2001 г. немаше видлив соживот со Албанците на институционално ниво, денес тоа го нема ниту на институционално, ниту на она вонинституционалното – секако, освен некои партикуларни примери што немаат никаква можна логичка варијанта на генерализација и заклучок. Охридскиот рамковен договор е една од промашените институционални преговарачки имплементации на политички притисок за институционална „правда“ во државава. Тоа е еден од примерите зошто кога некои преговараат и после тоа спроведуваат, оние на кои се однесуваат сите овие договарања не успеваат, доколку тие не биле претходно вклучени во перспективи на помирување и на споделување на маката. Институционалниот таван е многу низок, но и опресивен, не дозволува надвор од предвидените законски и политички (а сега партиски) норми да ги доживее трансформациите за кои се зборуваше погоре.

Албанските партии сè уште ги држат сопствените гласачи зацапани во романтичните ОВК/УЧК бајки, домитологизирајќи ги сите ликови и битки како суштествени за албанските „рајски“ есхатолошки угодности. Национализмот претставува тема за која не смее да се зборува, затоа што, нели, за тие вредности (знаме, јазик, дрн-дрн…) се пролеа крв. Догмата никогаш нема да дозволи да биде разводнета од новите генерациски походи кои, горе-долу, во миговите кога се создавала, била млада и несвесна за „победите“ на слободоносците што си ги утилитаризираа сите „напори“ во една долгогодишна парламентарна и институционална фотелја.

Неодамна, на 9 мај 2016 г., една неформална коалиција на Албанците во Македонија (БЕСА и други организации) одржа протест што се случуваше паралелно на оние од Шарената револуција. Јас, поради индолентноста што ја стимулираа кај мене протестите на Шарената, тој ден лично присуствував и на протестот на таа неформална албанска коалиција. Од блиските средби што беа лични и не многу култивирани со политичка интелектуална мисла, ми беше пренесено дека тие, Албанците, не доаѓаат да се „спојат“ со протестирачкото јадро на Шарената, затоа што досега никогаш протагонисти од Шарената не отишле да се солидаризираат со протести и демонстрации (антивладини, пред сè) организирани од страна на некои албански движења и организации. Тука, пред сè, мислеа на протестите организирани против (според нив) полициските и судските операции „Сопот“ и „Монструм“. Според нив, секогаш кога полицијата апсела, а судовите им пресудувале на Албанци, претставниците на македонските организации што протестираат поради нефункционалноста на системот и институциите, сметале дека институциите треба да ја завршат работата. Чин што им давал легитимитет и функционалност на институциите. Но, исто така, и ситуација што сведочи за логичка противречност, но и, според нив, латентна националистичка интонација во начинот на резонирање на политиката.

Истовремено, на тој протест лично забележав едно „брдо луѓе“ што на себе носеа патики од 90-тите, лица несреќни од сиромаштијата што ја живеат, луѓе на кои не им останува никаква утеха и надеж за подобро утре. Истите тие Албанци страдаат од катастрофалното здравство, од дегенерираното образование, од судството и обвинителството што излегува од шлицот на ексдиректорот на УБК, од нарушените меѓучовечки односи и несолидарните принципи што ечат од „да ми е мене убаво, па на другиот што сака нека му се случува“ фрази. Истите тие Албанци се жртви на сопственото крдо политиканти, кои го берат кајмакот секои четири години и кои ги применуваат истите методи на притисоци како оние на ВМРО-ДПМНЕ за да дојдат до степенот на сигурност.

Со тие Албанци некој ќе треба да седне и да разговара. Ќе треба да седне некој да другарува. Ќе треба некој да седне и да си ја сподели маката. Како што, пред овој текст, извикав дека оној што носи прогресивна мисла и претставува авангарда има и одговорност чекорите да ги прави согласно со вредностите што сака да ги гледа во општеството за кое има визија – секако, ако воопшто има визија за различно општество од ова. Обвинувањата дека албанските протести од 9 мај, па и некои други претходните години, претставуваат националистички крик, само го зголемува јазот помеѓу прогресивните Македонци и прогресивните Албанци. Под наративите на ОВК/УЧК извикувани од 15-годишни средношколци што немаат поим што значеше УЧК од 90-тите на Косово, па и ОВК во Македонија, сведочи за една потреба за подлабока општествено-економска анализа, која нема да ги преиспита само дневнополитичките туку и економските односи, колку тие и да се компликувани и отуѓени од некакви модернистички калапи на експресија. Овие чекори не смее да останат привилегија и активност на политикантите и нивните партии што катадневно ги штитат сопствените интереси. Овие политички вивисекции се потребни за одржување на здравото општествено ткиво, барајќи ги сите здрави ензими и клетки што можат да испорачаат здив што ќе значи преродба, наспроти сите овие патолошки ситуации на метастазирање на организмот. Под извиците „УЧК“ и веењето на албанските национални симболи, тие млади момчиња и девојчиња ја реромантизираат потребата за правда митологизирана во акронимот УЧК како варијанта што се јавува во историјата и прави преврат во социјалните и политичките кругови. Бездруго, социјалните интеракции што се заемни и условени од социјалните параметри како носечки и есенцијални.

Токму овие индикации говорат дека потребата од превреднување на целиот социо-политички и теориско-филозофски хоризонт е задолжителен. Новите наративи што нема залудно да ги заборават и малите приказни врз кои се изградија бедемите (какви-такви) против ентрописките 25 годишни сауроновски носители на мракот. Малите приказни ќе ја прават синтезата на една потреба по заедница, тие ќе зрачат со едно темелно шаренило што нема да биде само системска потреба, туку и етос со кој секојдневно ќе се идентификуваме и ќе дејствуваме.

ПАТ ОД КОЈ ТРЕБА ДА СЕ СКРШНЕ

По овој текст, етапно пишуван во неколку сеанси, на крај, кога треба да ги сумирам моите ставови, се плашам дека сè останува само текст напишан, соголен од реалитетот и краткотрајната савана. Се плашам дека ситуацијата се менува од ден на ден, од лошо кон полошо. Дека некои теориски и индивидуални гледишта се менуваат со секоја редукција на надеж што градира во песимизам и цинизам. Дали можеме да истраеме? Дали ќе нè додржат нозете за последните битки што ќе значат победа или пораз во војната?

Во овој текст (каков-таков), јас се потрудив да дадам некои мои размислувања и политички убедувања. Тие убедувања одат во насока на тоа дека субјективизацијата на населението е бавен процес и процес што поминува низ рацете на сатрапот. Демократијата, пред да стане државна норма исполнета до последно врзување на уздите, треба да помине низ секојдневните меѓучовечки односи. Патот до тој врв е многу тежок. Демократијата без минимум социјална стабилност е само спас за оние малкумина што се распоредени те кај едните те кај другите, и потреба да се докомплетира социјално-економската моќ со политичка – на крај, егзекуција. Демократијата значи и немање сиромаштија, демократијата значи имање чувство за другиот како радикално инаквиот и политички непомирливиот. Свест за светот околу себе, кроткост и благост.

Патот што го врват доминантните политички партии и на него се обидуваат да ги прилагодат сите чинители на сопствената политичка и идејна острица, е само пат од кој треба ние да скршнеме. Наше е да бидеме демократични и солидарни, без разлика на тоа дали некој е со нас демократичен или не. Оној што љуби, не бара да биде љубен, а во исто време и не калкулира колку проценти од сопствената љубов ќе ја вложи во односот со другиот.

Во таа насока, живеењето на она што се зборува ќе нè направи пророци, а не свештеници. Политичката фантазија не смее да биде вкотвена во рационалните слоеви на државата и институциите, во системот, како таков, без разлика дали е функционален или не. Доколку нè обвинуваат дека сме ирационални, тогаш нека не бараат од нас да сме рационални. Треба да станеме уметници на животот, да облагородуваме сè што ќе допреме, во исто време да дадеме смисла на сè што ќе погледнеме. Кратко, да станеме уметници на животот и животот да стане проект што никогаш нема да се доврши, туку постојано ќе цртаме на него нова и нова приказна, не онаа што нè отуѓува, туку онаа што нè враќа во себе и ни обезбедува слободно да заедничариме со сите други.

————————————————-

Мариглен Демири (31) е дипломиран професор по филозофија, еден од основачите на Солидарност и Левица, активист за социјална правда. Учесник во иницијативите „Против полициска бруталност“, „Заедно за мир“, „АМАН“, „Студентски пленум“, „Протестирам“ и „Шарена револуција“.

СПОДЕЛИ
Претходна статијаПОДЕМОТ НА ГРАЃАНИНОТ
Следна статијаПОГЛЕД „ОД ВНАТРЕ“
Мариглен Демири (31) е дипломиран професор по филозофија, еден од основачите на Солидарност и Левица, активист за социјална правда. Учесник во иницијативите „Против полициска бруталност“, „Заедно за мир“, „АМАН“, „Студентски пленум“, „Протестирам“ и „Шарена револуција“.