Професионалното новинарство како бели крвни зрнца за демократијата

663
Фото: Роберт Атанасовски
Print Friendly, PDF & Email

Пишува: Владимир Петрески*

Како и секое утро, така и ова, го разбуди звукот од моторите на снимачките дронови, кои автоматски, испрограмирани од претходниот ден, почнаа да полетуваат од балконот пред спалната соба. Почна да брои. Првиот полета да го следи сообраќајот на автопатиштата околу Скопје, а вториот по скопските сообраќајници. Третиот полета да следи собраниска комисија, четвртиот партиска прес-конференција, петтиот беше пратен на отворање нов комплекс згради во подалечната скопска населба Катланово, која сега веќе се сметаше за дел од Скопје. Шестиот требаше да оди и да го снима тренингот на гостувачкиот фудбалски тим од Германија, кој вечерта требаше да игра со скопски Нов Вардар во Трансевропската лига, арно ама не полета. Знаеше дека такво нешто може да се случи. Тој снимачки дрон му беше најстар. Но, не беше многу загрижен. Знаеше дека расипаниот дрон веќе има испратено порака до сервисот за поправка и дека за 15-ина минути оттаму ќе испратат сервисен дрон, кој ќе го земе од неговиот балкон и ќе го однесе на сервисирање, па утредента ќе му го вратат поправен. Го зеде таблетот, го истегна мониторот од сите 4 страни до големина од еден метар, зашто сакаше да види повеќе детали, па танкиот како лист хартија само го допре до ѕидот и тој автоматски се закачи на магнетните држачи на ѕидот до креветот.Додека останатите дронови полетуваа на други новинарски задачи, тој испрограмира еден од резервните дронови да оди на тренингот кај Германците.

Потоа зеде да го прегледа сообраќајот на неговите дигитални сопствености. Со оглед на тоа што интелигентниот кафемат, преку сензорите за движење околу креветот, забележа дека е разбуден, кафето за миг му беше готово, па стана до кујна да си го земе. Она што најмногу го интересираше, како и секое утро, впрочем, не беше новинарскиот сегмент од неговиот дигитален бизнис, туку образовниот. Сѐ уште сметаше дека зделката со странската компанија за интернет-едукација е нешто најдобро штого има сторено за својот бизнис, зашто му носеше најмногу пари. Сите реклами на неговите брендирани дигитални страници, апликации, платформи и сајтови не можеа да донесат онолку пари, колку курсевите за образование. А, имаше секакви курсеви, неколку стотини за најразлични предмети и тоа сите преведени и синхронизирани на македонски. Новата технологија за дигитална јазична синхронизација беше толку добра, што ти се чинеше како предавачот навистина да ти зборува на македонски. Можеш до бескрај да го гледаш во уста, дури и да му го наместиш лицето во најкрупен кадар, движењата на устата целосно се поклопуваа со она што го зборуваше, иако оригиналот беше на англиски. Имаше неколку нови претплатници за курсевите што претставуваше вообичаена динамика.Светот сѐ повеќе сфаќашедека без дополнителна едукација сѐ потешко се живее, а, од друга страна, технологијата го направи учењето многу полесно.

Но, имаше и една порака за скорото судење во кое од него се бараше отштета од еден од курсевите кој подучуваше за новите техники на далечинско адитивно заварување. Значи, ако имате метална работилница и ако треба нешто да се завари, тоа можете да го сторите од дома. Иако за тоа одговорна беше компанијата,автор на курсот, сепак и од него се бараше отштета. Еден курсист беше зел да ја користи новокупената опрема додека предавачот вршеше нејзина демонстрација, иако курсот тоа не го дозволуваше и тоа беше јасно наведено. Но, нестрпливиот курсист не сакал да чека на оние дополнителни пар часови кога кај него ќе пристигне предавачот на лице место и се обидел нешто да завари сам, што довелодо делумно уништување на новокупената опрема. Иако и од него се бараше отштета и иако беше лут поради тужбата, сепак, знаеше колкаво е искушението кога пред себе гледаш нешто толку реалистично и ти се чини дека нема начин да згрешиш.

Кога ќе ги ставите специјализираните очила, новите големи полукружни телевизори емитуваа тродимензионална слика не на екранот, туку пред него и по пат на засилена реалност (augmented reality) правеа предавачот од курсот да изгледа како да е пред вас, какода се наоѓа во живо во вашата соба, работилница, канцеларија. Дури и се движи околу вашиот мебел (иако може да „помине“ низ него) за да добиете впечаток дека жив човек ви покажува како да направите нешто во вашата дневна соба или на вашето работно биро. Во таква ситуација и не треба да чуди кога некој ќе си помисли дека меѓу ова „суштество“ од светлина, кое е резултат на вештачка интелигенција, и жив човек, нема никаква разлика, кога производот на засилената реалност изгледа толку многу вистинито. Засилената реалност постоеше многу одамна на обичните екрани од старите мобилни телефони, каде што разноразни предмети или ликови на екранот се појавуваа како да се лоцирани на вашиот под, ако камерата на мобилниот телефон е насочена кон подот, на пример, или на вашиот орман, ако ја насочите натаму. Но, оваа засилена реалност во комбинација со напредокот во вештачката интелигенција и новите телевизори во природна големина, кои некако емитуваа тродимензионални слики пред екранот, а не на него, направија оваа технологија навистина да биде чудо. Се зборуваше дури и за ТВ-технологија без телевизори, односно за телевизори што би стигнувале како во канти за боја, кои содржат нанороботи и кои автоматскисе распоредуваат врз ѕидот од собата и потоа телевизија и дводимензионална и онаа, со засилена реалност, ја гледате на ѕидот и пред ѕидот, значи ѕидот емитува телевизија. Арно, ама, тоа личеа како да се само гласишта. Нанотехнологијата беше во зародиш и не му се веруваше дека има толку брз напредок.

Ја провери листата на најави да види да не има уште некој настан, најавен преку ноќ, каде што би требало да испрати дронови. Живите новинари сега веќе ретко одеа на прес-конференции. Сите новинарски куќи испраќаа дронови на пресови – ако вие држите прес-конференција, на пример, не ја држите пред луѓе, туку пред дронови. Пред вас имате повеќе летечки машини (претходно сите сертифицирани, поседуваа нешто како акредитација, која во минатото новинарите ја добиваа од институциите) и со новинарите разговарате преку микрофоните на дроновите. Само државната агенција, по закон, мораше да испраќа живи новинари на прес-конференциите (покрај нивниот дрон, се разбира), а имаше и уште еден-двајца новинари, кои сакаа евентуално да добијат посебна изјава или посебно интервју со оној што го држи пресот. Токму тоа требаше и тој да го прави денеска. На политичката сцена се појави нов, млад, надежен политичар за кого изгледаше дека знае што зборува и сакаше тоа да го провери. Односно, да го интервјуира во живо со специјализираната камера за засилена реалност, која имаше таква можност да ја оттргне целата позадина и да го емитува интервјуто за тоа да личи и да изгледа како човекот што е интервјуиран да седи во вашата соба, односно до вас или пред вас. Како сакате. Софтверот, пак, можеше да го преправи интервјуто на начин тоа да личи на монолог и ако не ви се допаѓа новинарот што интервјуира, него можете сосема да го избришете и сето интервју може да изгледа како оној што е интервјуиран да ви зборува вам, лично.Ако не сакате, пак, да го гледате в лице човекот што е интервјуиран,можете да побарате од вашиот компјутер да ви го покажува од зад грб и да го гледате само од грб. На пример. Мултикамерните дронови снимаа од сите страни, а софтверот потоа ги спојуваше снимките во една сосема реалистична тродимензионална слика од сите страни.

Подготвувајќи се за излегување, провери како се движи продажбата во неговите брендирани дигитални продавници. Не беше лошо. Иако му требаа уште редовни муштерии, кои ќе се снабдуваат со редовните секојдневни потрепштини од кај него. Тоа значеше муштерии што толку многу му веруваат на неговиот бренд и кои се подготвени да му дадат дозвола да има пристап до сите нивни домашни уреди. На пример, ако им снема млеко дома, нивниот фрижидер автоматски да ја извести неговата продавница дека млеко треба да се докупи и тоа млеко да биде доставено до врата, ако се доставува преку курирски сервис, или до балкон, ако се доставува со транспортен дрон. Ако нивниот бојлер се расипе, тој автоматски да го извесни неговиот брендиран сервис за поправки и автоматски да се испрати мајстор во домот на претплатникот за да го поправи. И така натаму. Тие муштерии беа највредни зашто од нив имаше постојан прилив на пари. Се разбира, тој немаше никакви магацини и никаква стока, беше самопосредник на големите трговски куќи, но заработуваше процент.

Следна работа, која беше многу важна, и од која секогаш се плашеше, беше таканаречениот „резултат на вистинитост“, односно индексот на доверба, кој го имаат неговите дигитални сопствености, сите под истиот бренд. Тој се креираше и од самата публика и нејзините интеракции (споделувања, коментари и допаѓања), и од алгоритмите на вештачката интелигенција, софтвер специјализиран за откривање лаги, но и спинови и манипулации, но и од оценки на проверувачите на факти. Беше многу важно да има висок индекс на доверба. Без тоа во опасност доаѓаше целиот негов бренд, а од тоа зависеа и образовните курсеви и дигиталните продавници и новинарските содржини. Ако индексот на доверба паднеше поради објавување намерна невистина, ќе имаше голем проблем да го врати на претходното ниво. Тоа значеше изгубено време, бркање од највредните социјални мрежи и бесконечни извинувања на сите платформи. Арно ама, со неговиот индекс на доверба ова утро беше сè во ред. Со оваа работа не си играше. Настрана дигиталната технологија, туку секоја платформа вработуваше сѐ повеќе проверувачи на факти, токму за да се спречат лаги и спинови. Не ќе беше чудно ако бројот на проверувачи на факти се изедначи со бројот на новинари многу брзо. Уште одамна, во 2015 година, бројот на вработени во односите со јавност во САД, на пример, стана поголем од бројот на новинари. Но, потоа, по победата на Доналд Трамп во Америка уследија спинерските „војни“ меѓу традиционалните медиуми и оние што објавува лажни вести во втората и третата деценија од 21 век и имаше периоди кога не се знаеше што е лага а што вистина и тоа ја зголеми потребата од проверувачи на факти без кои платформите не можеа. Вештачката интелигенција можеше да открие најразлични видови лаги, но не и меки спинови и прикриени манипулации изработени во комплексен контекст и тука доаѓаа до израз проверувачите на факти, кои така се викаа, иако веројатно почесто проверуваа спинови, прикриен говор на омраза, дискриминација и слично.

Имаше медиуми што беа среќни и со пониски индекси на доверба, а со цел да можат и да објавуваат спинови и со тоа да добијат поголема публика, која можеби иако е свесна дека не добива висок квалитет, но барем она што го читаи гледа е позабавно. Тоа беше сечие право на избор, но таквите сајтови беа постојано следени од проверувачите на факти.Но, неговата уредувачка политика не беше таква. Муштериите од кои очекуваше да имаат доверба во неговите брендирани дигитални продавници сигурно повеќе ќе му веруваа ако има поголем индекс на доверба во новинарскиот дел. Неговиот бизнис-моделсе темелеше врз претпоставката дека ако ми веруваат на она што го објавувам, има поголеми шанси да ми веруваат кога станува збор за нивните пари при вршењето секојдневни набавки или претплата на неговите курсеви.

И, на крај, можеше да го провери новинарскиот дел. По правило, не му беше гајле каде неговата публика ќе ги чита неговите содржини. Сѐ додека таа ги чита неговите содржини, односно додека вестите, сториите, прилозите и оние обичните и оние со засилена реалност ги следи преку неговите брендирани дигитални сопствености. Дали на неговите веб-сајтови, дали на социјалните мрежи, дали преку неговите брендирани апликации (за смарт-часовници, преку чет-ботови, на стандардни дигитални уреди или преку новите телевизори со засилена реалност – имаше посебни апликации за сите уреди), дали преку специјализираните апликации за нотификации (исто посебни за сите видови уреди) или преку електронска пошта. Зачудувачки е како, после толку децении, електронската пошта сѐ уште опстојува. Но, за овој начин на дистрибуција имаше посебен тим, кој подготвуваше посебен утрински билтен што можеше да се добие само преку електронска пошта и од кој накусо човек можеше да се информираи за она што се случило во изминатите 12 часа и за она што треба да се случи во текот на денот. Корпоративните типови, оние што работат во канцеларии, сѐ уште го сакаа и овој брз билтенски начин на информирање преку кој за 10-15 минути дознавате многу информации, секоја од по неколку редови, без да треба да кликаат на многу линкови, тукусамо на оние што најмногу ги интересираа. Билтенот преку електронска пошта, како и веб-сајтот, беше самостоен, со посебен маркетинг, и му одеше задоволително.

Како што беа самостојни и тимовите за најпопуларните платформи, односно социјални мрежи. Имаше договор со сите нив. Ако на Твитер му донесе публика, добиваше процент од Твитер. Истото се однесуваше и на видеосервисите. Најстариот, Јутјуб, на пример, вакви договори со креаторите на видеосодржини правеше веќе со децении. Таквиот пример после Јутјуб почнаа да го следат и другите платформи. Блог-платформата Блогер (Blogger),сопственост на Гугл,многу одамна им даваше процент на сопствениците на блоговите за секоја реклама што ја поставуваше кај нив. Не ја тераше публиката да оди каде било, туку неговиот бренд ја следеше публиката. Ако таа дојдеше кај него на сајт, добро; ако, пак, читателите и гледачите сакаа да го следат на социјалните мрежи, пак добро. Најважно му беше да го развие брендот. И затоа и содржините ги прилагодуваше на потребите на платформата на која треба да се појават. Оние платформи, како „Твитер“, на пример, кои бараа брзи и куси содржини, такви и добиваа од неговиот специјализиран „Твитер“ уредник. Однапред знаеше дека од интервјуто што ќе го направи со младиот политичар ќе излезат редица интелигентни твитови, некои само со текст, други со видео, итн. Оние социјални мрежи што беа ориентирани кон фотографии, ќе добијат фотографии. Сакаше да го натера младиот политичар да го повтори популарниот поздрав со вртење во круг на зглобовите од рацете, додека рацете му беа високо кренати. Од тоа може да произлезе популарен твит, но и гифови (куси повторливи видеоклипови), како и други куси видеоформати.На популарните видеодистрибутивни мрежи ќе бидат објавени куси извадоци од неговите одговори, додека на сајтот и на висококвалитетните сервиси, кои поддржуваат технологија на засилена реалност, ќе оди целото интервју, како и едно и пол минутен трејлер (најава) со најинтересните одговори. Висококвалитетните фотографии и постери, во формат до 9 на 5 метри, како и моделите за адитивно печатење за 3Д печатари, кои евтино можат да отпечатат цела фигура од човек, ќе им бидат дадени врз бази на фотографии и 3Д модели за евентуална нивна продажба по нарачка. 3Д адитивното печатење сега беше толку евтино, што имаше луѓе кои си купуваа скулптури на своите омилени политичари или музички ѕвезди, имаше домови што личеа на музеите на Мадам Тисо, со многу отпечатени скулптури во сооднос еден спрема еден. Стрелиштата, пак, купуваа скулптури по нарачка (најчесто на омразени политичари) отпечатени од 3Д принтери за муштериите да можат да ги гаѓаат со пушки. Политичарите и другите јавни личности веќе се навикнаа на ова. Размислувањето беше дека е подобро да ја гаѓаат со пушка или да ја кршат со бејзбол палка мојата скулптура, отпечатена со 3Д принтер, отколку некој да пука во мене.

Го разгледа и новиот специјализиран сајт за графикони, како и последниот проект, бизнис-сајтот што изработуваше предиктивни берзански анализи за многу ограничена инвеститорска публика во земјата и светот и кој работеше исклучиво по принцип на претплата. Анализите ги правеа двајца економисти со кои ова му беше заеднички проект, потпомогнати од напредокот на вештачката интелигенција, како и со помош на комплексни алгоритми во сопственост на партнер што го најде во Америка. Не се разбираше многу, но на прв поглед изгледаше како сѐ да е во ред. Веќе од поодамна бизнис-вестите штосодржеа статистики, финансиски резултати на компаниите и берзански извештаи се изработуваа автоматски, преку користење стандардни и јавни алгоритми на вештачка интелигенција, зашто во нив имаше многу математика и статистика, односно работи со кои вештачката интелигенција лесно се справуваше, но овие предиктивни анализи во претплата содржеа нови алгоритми, кои предвидуваа однесување на големи групи на инвеститори и изработуваа веројатни сценарија за тоа што би се случувало со цените на некои акции или берзански добра во иднина. Како и да е, овој сервис беше нов и допрва ќе требаше да види како ќе напредува.

И, на крај, отвори да види каква е состојбата со донаторските конкурси за истражувачки стории. Малку му беше срам што ова го гледа последно, со оглед на тоа што беше новинар, пред сѐ, но првин мораше да види дали е сè во ред и како стојат работите со оние сегменти од брендотшто носат пари. Иако знаеше дека тоа е лажна дилема. Значителен дел од неговата публика го следеше неговиот бренд заради истражувачките стории и потоа, откако ќе се стекнеа со доверба во неговата независност и квалитет, ги користеа и другите услуги. Имаше шанси овој месец да добие четири истражувачки стории од Националниот центар за истражувачко новинарство. Што беше добро, но не и одлично. Истражувачки стории и тоа квалитетни истражувачки стории му беа секогаш потребни, но нивната изработка беше скапа и долготрајна. Затоа и постоеше овој Национален центар, финансиран дел од државата, дел до фондации, да ги обезбеди прилозите и со помош на вештачката интелигенција да ги распореди на медиумите, според алгоритам кој користеше податоци за читаност и посетеност, за профилот на публиката, која сторија каде би ја интересирала одредена публика и слично. Понекогаш добиваше стории за кои мислеше дека не одговараат баш многу на неговиот бренд, но и тоа е подобро, отколку политиката некако да ги замеша рацете, на пример, во контрола на темите, кои сега ги предлагаа самостојни новинари. Особено што вештачката интелигенција понекогаш знаеше подобро и од него. Некои од оние истражувачки стории за кои мислеше дека нема добро да поминат, поминуваа одлично. Знаеше дека ќе мора самиот да исфинансира уште неколку стории овој месец, што беше и очекувано. Тоа беше негов придонес кон професијата штоја сакаше, а знаеше и дека тоа е добро за неговиот бренд.

Се подготви и замина на работа. За разлика од надежите во минатото дека сите ќе работат од дома со оглед на развиената технологија, сепак, новинарството, како професија на личен контакт, без оглед на сѐ, изискуваше централна редакција.

*  *  *

КОГА ПРИХОДИТЕ ЈА ДИКТИРААТ СОДРЖИНАТА

Ова е новинарска утопија, некаде, можеби,во блиска иднина. Таа е направена со многу надеж дека новинарството ќе успее да задржи некаков бизнис-модел, односно дека ќе успее да убеди доволно голем дел од јавноста оти она што го читаат и гледаат на интернет, ако навистина вреди, ако е објективно и направено со намера за искрена потрага по вистината, тогаш тоа новинарство вреди и за него некако ќе треба да се плати.

Во истражувањето на одделот за новинарство на Универзитетот од Есекс од Велика Британија од 2014 година, направено во 13 земји, уште тогаш поголем дел од уредниците изјавиле дека 10 отсто од приходите не ги заработуваат од новинарство, туку од некоја сосема друга дејност. Поголем дел од нив предвиделе дека во рок од само 5 години дури 50 отсто од приходите ќе им бидат од  некоја друга дејност, а не од новинарство. Без оглед дали тоа би биле донации; поради купување на медиумите од богати поединци, кои потоа би ги финансирале и покрај загубите;или некоја комерцијална дејност, како продажба на образовни курсеви или нешто сосема друго. Токму затоа спасот на професијата во горната утописка приказна се гледа во комерцијални потфати, кои би го помагале новинарството, додека новинарството, како градител на доверба, повратно би ги помагал нив.

Зашто сликата во моментов не е воопшто убава. Видовме што се случуваше со лажните вести на изборите во САД. Објавувањето на лажните вести стана толку голем проблем, што во првите две недели по изборите, нема ден, а медиумите да не напишат нешто на оваа тема. Buzzfeed.com направи истражување за 20-те најпопуларни лажни и вистински стории на Фејсбук и резултатите се поразувачки за вистинските написи. Додека во првите 6 месеци од годинава во водство биле 20-те најпопуларни вистински вести, таа предност се губеше како надоаѓаа изборите, за во последните 3 месеци лажните вести да преминат во водство.tab1

Лажната вест дека папата Френсис го поддржал Доналд Трамп имаше 960.000 интеракции на Фејсбук, а се смета дека ја имаат видено повеќе од9 милиони луѓе. На второ место е лажната вест дека Хилари Клинтон му продала оружје на ИСИС со 789.000 интеракции. Од друга страна, пак, од вистинските вести, најмногу интерес предизвикал написот на „Вашингтон пост“ со наслов „Од корупцијата на Трамп ќе ви се заврти умот, како тогаш Хилари се смета за корумпирана“ со 849.000 интеракции, додека на второ место е написот од „Хафингтон пост“ со наслов „Престанете да се преправате дека не знаете зошто луѓето ја мразат Хилари“ со 623.000 интеракции.

Лажните вести, пак, се објавени во нешто што се вика „ETF News“ (endingthefed.com – Ending The Fed News, демек „Укинете ги федералните резерви“, односно екстремистичко барање на некои странични републикански кругови за укинување на институција која е слична на централните банки во Европа и која ја води монетарната економија во земјата)и нешто друго што се вика „The Political Insider“, инаку комплетно непознати публикации само до неодамна, а кои претставуваат типични „clickbait“ операции.tab2

Тоа се сајтови чии содржини се мамки за кликови.Објавуваат преземени или измислени вести со „ексклузивни“ наслови, кои посетителите ги тераат само да кликаат, зашто секој клик на сопствениците на овие сајтови им носат пари од огласувачите на Вијагра или замена за Вијагра, други чудотворни лекови и што уште не, како и огласи што се наменети за посетителот врз основа на неговите интереси од неговите претходни навики за сурфање низ глобалната дигитална мрежа, а кои се внимателно следени од специјализирани интернет маркетинг компании, чија работа е токму тоа – да ги следат посетите на интернет-корисниците и на огласувачите да им понудат точно микротаргетирано огласување. Затоа, не треба да ве чуди ако,откако ќе разгледате неколку портали за продажба на фотоапарати, на пример, потоа на социјалните мрежи и низ сајтовите што ги посетувате почнат да ве следат реклами за фотоапарати, чии спецификации сте ги разгледале претходниот ден или, пак, пред неколку недели. Ситуација во која бездруго ќе добиете непријатно чувство, откако ќе сфатите дека истите реклами ве следат низ целиот интернет, без разлика каде и да одите на дигиталната мрежа, зашто сите тие локации добиваат микротаргетираниреклами од истите рекламни компании на кои тоа им е работа – помно следење на најверојатните потенцијални купувачи, кои преку своите навики за сурфање покажале интерес за одреден производ или услуга.

Состојбата со лажните вести е толку многу лоша, што некои од овие лажни сајтови, за да ги заштитат своите лаги, ставаат ограда во која стои дека сето она што се објавува на сајтот е „сатира“, иако вестите изгледаат крајно реално и сериозно.

ВЕЛЕС – „ЊУЈОРК ТАЈМС“: 3:1

За работите да бидат уште полоши, дури и сега веќе глобално познатите лажни велешки информативни сајтови, кои пишуваа навивачки вести за Трамп, иако тоа го правеа само за пари од кликови преку рекламната мрежа на Фејсбук и онаа на Гугл, сепак објавија „стории“ што беа многу читани. На пример, лажниот текст со наслов „Хилари Клинтон во 2013: Би сакала да видам луѓе како Доналд Трамп да се кандидираат – тие се чесни и не можат да бидат поткупени“, кој ова го пренесува „ексклузивно“ од Велес, собра 480.000 допаѓања, споделувања и коментари на Фејсбук.Тоа е трипати повеќе интеракции отколку оние што ги собра сторијата на угледниот „Њујорк тајмс“, која претставуваше најголемо откритие за кој било кандидат на изборите во САД, а тоа е дека Трамп во 1995 година пријавил огромни загуби од 916 милиони долари, кои потоа, во следните 15 години, ги користел како одбитоци за да не плаќа данок на доход, како што тогаш дозволувале законите во Америка. Резултат: Велес –„Њујорк тајмс“ 3:1.tab3

Ваквите лаги и невистини во пропагандистичкиот табор на ВМРО-ДПМНЕ беа пречекани безмалку со овации, па дури и со „гордост“, со оглед на чудната љубов штои политичарите и пропагандата на владејачката партија ја чувствуваат кон Доналд Трамп, очекувајќи заради него целата надворешна политика на САД да се сврти на глава и во Македонија,за одеднаш, единствената светска велесила да престане да го поддржува Специјалното јавно обвинителство и да започне да го поддржува ВМРО-ДПМНЕ,на пример; или, да му нареди на Џорџ Сорос да ја затвори Фондацијата во земјава и слично.Работите отидоа дури дотаму што директор на втората најгледана провладина телевизија во земјава јавно искажа гордост што е Македонец, а како повод за гордоста се лажните велешки сајтови, кои, ни помалку ни повеќе,го донеле Доналд Трамп на власт!

Кога состојбата не би била трагична, таа би можела да биде смешна. Но, не е.

Конечно, сето ова се случува кога вистинското и професионално новинарството, иако е сѐ попотребно во денешниов свет преполн со манипулации, спинови и отворени лаги, поминува низ својата најголема криза на финансиски план, со оглед на фактот што дури 68 отсто од парите за интернет-рекламирање во САД денес завршуваат во џебовите на само две џиновски компании – Фејсбук и Гугл, а состојбата само се влошува, зашто ваквите трендови се реплицираат и на мобилните уреди, каде што севкупниот простор за сите содржини е мал и не трпи многу реклами.

Кај нас состојбата, како што е познато, е уште полоша. Покрај технолошките предизвици, со кои новинарството и не може да стигне да се фати во костец, со оглед на режимот што нѐ притиска од сите страни и чие раскринкување мора да има предност, македонскиот информативен интернет се соочува со владејачката пропагандна машинерија и нејзиниот 24-часовен пропаганден циклус во кој тајната „централна редакција“ и нејзиниот „главен уредник“ секое утро ги продуцираат фалбите за лидерот, во зависност од неговата дневна агенда, и нападите врз противниците, во зависност од тоа кому му е дојден редот и кој е оној поединец кому треба да мусе изврши карактерен атентат или „непријателска организација“ која треба пропагандно да се масакрира. Договорениот продукт најпрвин се шири меѓу пријателските портали, преку типичен курирски пристап на систем од СМС-пораки (чии приматели, уредници или сопственици одВМРОвскиот пропагандно-индустриски комплекс имаат строги инструкции веднаш да ги избришат и никако да не дозволат да се дознае нивното постоење) со кои се упатува на клеветничкиот текст што треба да се шири, како и на фалбите и настапите на лидерот кои треба да се следат.Потоа, истите содржини се шират и на провладините национални и регионални телевизии, во кои цитирањето на портали стана редовна практика, па имате ситуација во која на некоја голема телевизија со 154 вработени, целите централни вести се состојат од цитирање содржини од порталчиња со по неколку вработени или хонорарци, но сега сето тоа дополнето и со телевизиски снимки,и нови и премонтирани од претходните напади, за на крај, утредента наутро, истите тие напади да се најдат на страниците на весниците што му припаѓаат на ВМРО-вскиот пропагандно индустриски комплекс, но сега дополнети со уште неколку информации, рамки со текст, дополнителен коментар и слично, значи една „продлабочена верзија“ на пропагандниот или клеветничкиот текст, со оглед на тоа што весниците треба да понудат нешто повеќе зашто за нив се плаќа и тие се појавуваат дури следниот ден. И, утредента истиот овој пропаганден циклус се повторува, дополнет со одблиску следените настапи на лидерот, кој објавува исклучиво добри вести, понекогаш одејќи и во детали, без оглед на секторот и неговите познавања, за на јавноста тој секогаш да ѝ асоцира на нешто позитивно, на нешто светло, ново, возвишено, за публиката да се оттргне од впечатокот дека тој би можел да има врска со таква негативна појава какво што е прислушувањето или високата корупција, на пример, и покрај сето она што го чувме и видовме со свои уши и очи.

СЕЦКАЊЕ, ДРОБЕЊЕ, ПАСИРАЊЕ… 

Колку е оваа машинерија разработена во изминатите години, покажува фактот што во неа секој си има своја улога. За нешто што треба да ѝ се соопшти на најшироката јавност се употребуваат националните телевизии (86 отсто од граѓаните велат дека вести добиваат преку телевизија), порталите се задолжени за брзина и секојдневни, постојани напади што се креираат веднаш, а весниците кога е потребна „аналитичност“, поразработени колумни од редовните пропагандисти со нивната „аргументација“.Дури и државната информативна агенција има своја улога да ги „сецка“ говорите на лидерот во кратки вести, кои веднаш како такви, готови и подготвени можат да се преземат и да се објават од порталите. Затоа и не треба да чуди кога после секој говор на Никола Груевски, на агрегаторите за вести редовно на врвот се кластери со „вести“ од делови од неговите говори, што значи дека ударните први страници на големите агрегатори на вести како time.mk и grid.mk се преплавени со говорот на Груевски, а бројот на самите „вести“ од овој тип, пак, оди и до неколку стотици. Воопшто не е чудно ако од еден подолг говор на Груевски – а тој и не знае да држи кратки говори – се појават вкупно 400-500 „вести“, кои како такви истовремено ги преплавуваат и социјалните мрежи и тоа особено Фејсбук. А, потоа, пак, на ред доаѓаат штапските коментатори од лажните и вистинските профили, кои редовно ги фалат „проектите“ најавени од лидерот со кратки и ударни коментари.

20131023-rob270-0286
Фото: Роберт Атанасовски

Од другата страна, пак, онаа опозициската, во недостиг на инфраструктура за пропагандна потпора, малите, лево-популистички мини-портали, кои најчесто личат на проширениблогови, се обидуваат да парираат со употреба на пцости („публиката очекува таков пристап од мене, да ги напаѓам најсилно што можам патриотиве“, ми вели сопственик на еден таков мини-портал) или, пак, непроверени скандали од „информации“ или полуинформации добиени од опозицискиот табор, но кои често мораат да бидат отстранети после неколку часа ако нападнатите слуги на власта се најдат премногу повредени и ако почнат да се закануваат со тужби. А, со оглед на состојбата на нашето судство, тоа и не е така далечна можност. Така, на пример, имаме еден опозициски мини-портал, кој безмалку има таква „уредувачка политика“ редовно да повлекува жешки содржини, ако реакциите станат пожешки одошто е упатно.

Како да стигнеме до првичната утопија од почетокот на овој напис, имајќи предвид каде се наоѓаме во моментов?

На глобален план, Фејсбук и другите големисоцијални мрежи сигурно ќе го подобрат квалитетот на содржините што се појавуваат кај нив. Извршниот директор на Фејсбук, Марк Закерберг, после првичното негирање дека неговата социјална мрежа може да биде виновна за резултатите од изборите („тоа е прилично налудничава идеја“), ја смени „песната“ и изјави дека ќе стори сѐ што е во негова моќ да го спречи ширењето на лажните вести преку ангажирање и на големиот број корисници (1,7 милијарди профили низ цел свет) и преку употреба на посовршени алгоритми, но и преку вработување проверувачи на факти, ако биде потребно. Она што малку се знае е дека Фејсбук насекаде има тимови на луѓе што ги бришат несоодветните фотографии, како порнографија, на пример, и таквиот персонал не е проблем да се прошири со проверувачи на факти. Низ медиумите во САД почнаа да се шират и идеи дека Фејсбукмногу лесно може да купи цела една или неколку организации штосе занимаваат токму со проверување факти, какви што се Snopes или Politifact, на пример. Веќе и Фејсбук и Гугл, двете фирми што имаат најголеми огласувачки операции, изјавија дека ќе ги избркаат ширителите на лажни вести од своите адвертајзинг платформи и тоа веднаш, со што на таквите сајтови, кои објавуваат „сериозни“ лажни вести и потоа ги означуваат како „сатира“, ќе им се прекине доводот на пари, а со тоа и моментот на лукративност, кој за најголем дел од нив е единствена причина зошто постојат.

ПОМОШТА Е НЕОПХОДНА, НО КАКВА?

Но, ситуацијата во земјава е покомплексна. Да се разбереме, на малиот и сиромашен македонски медиумски пазар секогаш ќе му треба помош над она што може да го обезбеди самиот. Македонското јазично подрачје е трето најмало во Европа, после естонското и малтешкото, но е далеку посиромашно и од двете. А, квалитетното и професионално новинарство чини пари. Така што, помош што се заснова врз објективни и искрени критериуми, ослободени од пропагандна политичка заднина, секогаш ќе биде потребна и добредојдена. И тоа не за потребите на медиумите, туку, пред сѐ, за потребите на новинарството и демократијата. Односно, за новинарството да може да биде вистинско куче-чувар на демократијата и да открива корупција, кршење или изигрување на законите и/или етичките норми од страна на политиката и бизнисот. Значи, она што е најбитно од гледна точка на јавниот интерес, тоа не е да преживеат медиумите заради медиумите, туку да преживее новинарството и во демократскиот организам на општеството да може да функционира како белите крвни зрнца во секој човек, да го прочистува телото на демократијата, да го брани јавниот интерес и да ги напаѓа болестите како корупцијата и сличните на нив.

Но, помошта однадвор (без оглед дали од земјата или од странство) за новинарството не е доволна за опстанокот на медиумите. Новинарството може и треба да биде помогнато преку финансирање истражувачки стории, на пример, но за да можат медиумите да функционираат, потребни им се силни марки, препознатливи брендови. Точно е дека секој денес може, многу брзо, да направи веб-сајт и веднаш да почне да објавува што било и тоа да го шири на социјалните мрежи. Бариерите за влез во професијата паднаа со напливот на интернетот, комбиниран со дистрибутивната моќ на Фејсбук, Јутјуб и другите платформи, но она што остана тешко (како и во секоја индустрија, впрочем), тоа е да се изгради бренд, новинарски бренд во кој јавноста ќе има доверба. Токму затоа и во првичниот утописки дел од овој текст постојано се говори за дигитален бренд, за неговото градење, за нудење професионални содржини, кои, покрај тоа што нудат квалитет самите по себе, добиваат и дополнителна вредност кога се поврзани под заеднички бренд во кој јавноста има доверба. Токму и затоа се вели дека не е битно дали читателите, гледачите, слушателите, ќе ги следат содржините на сајтот на брендот, на социјалните мрежи, преку електронска пошта, преку сопствена, но и трети мобилни апликации, преку програма за мобилни нотификации, преку поткаст (интернет аудиопрограма – што и не е чудно ако сте таксист или шофер и неопходно е очите да ги држите на патот) и слично.

Еве што вели Закари Сјуард, извршниот директор на глобалниот деловен дигитален бренд „Кварц“ (Quartz/qz.com), кога ќе го прашаат што е тоа „Кварц“. Станува збор за веб-сајт што се појави пред неколку години и не личеше на ниеден друг, зашто она што се појави беше мобилната верзија – и толку. И до денешен ден, мобилната верзија на сајтот е единствена.Неговиот одговор е: „Кварц е API!“ – API е кратенка заApplication program interface и, всушност, претставува сет на рутини, протоколи и алатки за правење софтверски апликации. APIкажува како софтверските компоненти треба да ги вршат меѓусебните интеракции и се користи при програмирање на компонентите од графичките интерфејси за корисниците. За нас, технички неписмените, тоа едноставно значи дека API го кажува начинот како апликацијата ќе комуницира со серверот за да извлече од него свежи податоци за корисниците. И еве го цитатот на Закари Сјуард:

Значи, кога велиме дека „Кварц“ е API, ние не мислиме објави еднаш и испрати го тоа насекаде. Ние мислиме дека „Кварц“ ќе оди секаде онаму каде што се нашите корисници, во онаа форма во која тоа е погодно.

Значи, без оглед дали тоа е напис за на сајт, видео за на Јутјуб, твит за на Твитер, статус за на Фејсбук итн. Содржините на брендот мора да ги има насекаде. И, откако повеќе компоненти на брендот ќе бидат креирани,„Кварц“ треба да изгледа вака:

Ваквата дистрибуција на содржините во најразлични форми овозможува градење на новинарските медиумски брендови на сите платформи, сајтови и апликации, односно комплетна дистрибуција, далеку порафинирана отколку обично споделување на Фејсбук. Но, ова отвора едно друго ниво на дискусија при изработката на современите дигитални новинарски брендови, кое најдобро е илустрирано преку максимата кажана на најважната медиумска конференција во САД, Recode,во февруари годинава:

Не можете да бидете одлична медиумска компанија без да бидете одлична технолошка компанија!

Токму така. Ако сакаме покрај новинарството да опстанат и медиумите и да се создадат силни медиумски брендови, неопходна ни е помошта на технологијата, која заедно со информатичарите мораме да ја совладаме и да ја користиме на сите начини во борбата за читатели, гледачи, посетители и слушатели. Технологија е веднаш на второ место после довербата во денешно современо новинарство. Имало периоди во историјата на новинарството кога технологијата била стабилизирана во подолг временски период и таа можела да заземе некое од задните места по важност во новинарскиот процес на креирање содржини, но тоа повеќе не е така. Денес за новинарството и за медиумите технологијата е од големо значење. И тоа – ова не е првпат.

КЛУЧОТ Е ВО ГРАДЕЊЕТО ДОВЕРБА

Секогаш новите технологии носеле тектонски поместувања во професијата. Од пронаоѓањето на телеграфот, па сѐ до сателитската телевизија во 70-тите години на минатиот век. Со пронаоѓањето на телеграфот во 19 век сѐ се сменило. Вестите не морале да се чекаат да стигнат заедно со коњската кочија или со бродот што пловел преку мориња и океани и да бидат со месеци и месеци стари. Не морало да се препечатуваат стари написи, само за да има што да се објави, туку брзо целата територија на САД станала достапна како извор на вести. Кога се појавил „Волстрит џорнал“, кон крајот на 19 век, како прв деловен дневник, во кој, со користење на прекуокеанскиот подводен телеграф, се објавувале информации за тоа каква стоканосат бродовите што треба да впловат во пристаништата во Њујорк, богатите трговци знаеле и да се степаат околу својот примерок од весникот, а оние повештите им плаќале на дистрибутерите да им дадат примерок на излез од печатница, за први да дознаат каде и со кој брод ќе вплови онаа стоказа која се заинтересирани пред конкуренцијата. Сето ова овозможило професијата да се професионализира, да се востанови,да изгради хиерархии и силни брендови.

Денеска вакви тектонски поместувања имаме многу почесто. Чекаме да видиме како засилената реалност ќе влијае врз професијата, а како ќе се развиваат и работите со интернетот на нештата (internet of things) и како овие пронајдоци ќе влијаат врз неа. Во меѓувреме, се смислуваат и нови форми на огласување какви што се спонзорираните написи (content advertising или native advertising), кои делови од публиката навистина би сакале да ги прочитаат или погледнат, а кои доживуваат силен раст и се популарни кај сѐ повеќе огласувачи, зашто можат да објаснат употреба и користење на комплексни производи и услуги, што тешко се постигнува на Фејсбук.

Новинарството ќе постои на ваков или онаков начин. Конечно, тоа ќе постои и преку донации или преку филантропски инвестиции на богати поединци. За опстанокот на медиумите треба допрва да се избориме. Тие заслужуваат да постојат зашто ниеден самостоен текст или ТВ-прилог не може даја замени целовитоста на уредувачката политика и идеите на цел еден весник, магазин, ТВ-дневник или портал во кој јавноста има доверба. И сега, додека бараме нов бизнис-модел за новинарската професија со помош на технологијата, па дури и со помош на другите професии, кои можеби ќе мораме да ги интегрираме (како образовните курсеви, на пример) за да може да се обезбеди пазарен опстанок на медиумите, она што треба да го правиме е – да ја градиме довербата.

Довербата во професијата во Македонија е на најниско ниво, после 10-годишното нејзино разнишување од страна на актуелниот авторитарен режим и неговото силување и подјармување на новинарската професија. Довербата заедно со новите технологии ќе изнедри нов бизнис-модел за медиумите. Можеби и повеќе бизнис-модели. Сѐ уште никој не знае, зашто ова е време на технолошки промени и експерименти. Но, во време на лажни вести, во време на пропаганда и во време на забрзано создавање нови технологии, смисла на таквиот свет може да му даде само новинарската професија, на која, конечно, тоа ѝ е работа,но само новинарската професија во која јавноста има доверба.

*Владимир Петрески (48) е новинар и уредник. Бил уредник и менаџер на новинската агенција Македонски информативен центар во 90-тите години, бизнис-уредник во дневниот весник „Шпиц“, порталите „Плусинфо“, „Либертас“ и „НоваТВ“. Од 2013 е уредник на Сервисот за проверка на факти во медиумите, кој го издава Фондацијата Метаморфозис од Скопје во рамките на истоимениот проект.