Стојановски: Ослободување на заробеното судство

555
Фото: Роберт Атанасовски
Print Friendly, PDF & Email

Пишува: Воислав Стојановски* 

И по 25 години независност на Република Македонија, функционирањето на правосудниот систем се соочува со многубројни проблеми и недостатоци. Домашните и меѓународните извештаи за состојбата со човековите права, без исклучок, го посочуваат правосудството како главна пречка за целосно остварување на принципот на владеење на правото. Ваквата состојба предизвикува негативни последици како за граѓаните, така и за демократизацијата и евро-интеграцијата на државата. Сè уште опстојуваат системските проблеми што правосудните органи не успеваат да ги надминат, или ги надминуваат пребавно и ги продлабочуваат. Основните проблеми се состојат во нарушување на независноста на судството преку вмешување на политичките партии и извршната во судската власт, во создадената атмосфера на притисок, недоволната стручност и обученост на претставниците на правосудните органи, нетранспарентноста на нивната работа, неконзистентноста на праксата, нееднаквиот третман на граѓаните наспроти државните органи и непостоењето на ефикасна правна заштита. Состојбите во правосудството доведуваат до континуирано повредување на правата и слободите на граѓаните и начелото на еднаквост пред законот, до губење на правната сигурност, непочитување на јавниот интерес и уназадување во процесот на евро-атлантските интеграции.

Жалната реалност за партизираноста на правосудството беше потврдена и преку објавувањето на нелегално прислушуваните материјали во 2015 година. Од нив произлегоа сомненија за голем број кривични дела и коруптивни дејствија на државни и партиски функционери. Дел од сомненијата се однесуваа на наместен избор на обвинители и судии, за договарање на исходи од судски постапки и за фабрикување на пресуди. Преку основањето на Јавно обвинителство за гонење на кривични дела поврзани и кои произлегуваат од содржината на незаконското следење на комуникациите (СЈО) беше создаден независен механизам за истражување на сомненијата за сторени кривични дела и за практикувањето на селективна правда од страна на правосудните органи. Остварувањето на таа цел се соочува со сериозни опструкции од страна на останатите државни институции кои се затворени за соработка и ја попречуваат или отворено ја напаѓаат работата на СЈО. Особено загрижувачки е односот на Кривичниот суд во Скопје и Советот на јавните обвинители кон работата и предметите на ова обвиннителство. Нивните постапки се јасен показател дека стегите на извршната власт и политичките партии се толку цврсти што нивниот стисок неминовно води кон целосна ерозија на правосудниот систем.

Судскиот совет на Република Македонија не успева да ја оствари основната функција согласно Уставот – да ја гарантира независноста на судството, особено поради нетранспарентното  работење и необјективните одлуки за дисциплинска одговорност и разрешување на судиите. Судскиот совет ги избира и ги разрешува претседателите на судовите преку кои најчесто се обезбедува вмешување и доминација на извршната власт и политиката над судската власт. За време на мандатот во Судскиот совет, судиската функција на членовите што доаѓаат од редот на судиите е во мирување, со што тие губат реален контакт со судиската професија и се претвораат во „министри за правда“. Во 2016 година продолжи изборот и назначувањето судии и претседатели на судови, без притоа да бидат исполнети условите предвидени во Итните реформски приоритети на ЕУ произлезени од Извештајот на Рајнхард Прибе. Во 2016 година претседателот на Советот на јавни обвинители беше реизбран спротивно на Законот за судскиот совет во кој повторениот избор е изречно забранет. Преку произволно одлучување за тоа кои предмети треба да бидат, односно не треба да бидат пренесени во надлежност на СЈО, во текот на 2016 година Советот неколкукратно ја повреди законски предвидената автономија на ова обвинителство.

Бројна компаратива, а најблиска Албанија

Заробувањето на правосудниот систем, непрофесионалноста и корумпираноста на судиите и јавните обвинители не е ексклузивна одлика на Република Македонија. Со слични исклучителни околности се соочиле или се соочуваат и други земји во развој. Дел од нив морале да преземат радикални мерки за справување со овој системски проблем.

Така, на пример, во периодот помеѓу 2002 и 2004 година, советите на судии и на јавни обвинители во Босна и Херцеговина, составени од домашен и странски персонал, спроведоа систем за реизбор на сите судии и обвинители. По прогласувањето на скоро 1.000 судиски и обвинителски работни места за испразнети, беше објавен повик за нов избор на кој можеше да се пријават и дотогашните судии и обвинители. Процесот резултираше со затворање на неколку судови, неуспех на околу 300 дотогашни судии и обвинители да бидат реизбрани и подобар баланс на овие професии меѓу припадниците на малцинските заедници. Значајно е да се напомене дека да бидат реизбрани успеаја само 21 процент од претседателите на судовите и раководителите на обвинителствата.[2]

Во текот на 2009 година, пак, Меѓународната судска и обвинителска ад-хок комисија спроведе реизбор на сите судии и обвинители во Косово. Како и во Босна и Херцеговина, повикот за реизбор беше отворен и на него можеа да се пријават и дотогашните скоро 450 судии и обвинители. По огласот избрани беа 343 кандидати, а повеќе од 50 проценти од дотогашните судии и обвинители не ја поминаа проверката, поради што и не беа реизбрани.[3]

И во Кенија, во 2012 година, со работа започна Одборот за проверка на судиите. Под слоганот „Враќање на довербата во судството“, Одборот својот мандат го заврши во март 2016 година и за време од четири години изврши проверка на околу 350 судии. По извршените проверки, 25 судии беа оценети како несоодветни за вршење на судиската функција по што беа разрешени, а во текот на проверката 11 судии самоиницијативно поднесоа оставка и не беа предмет на проверка.[4] Судиите главно беа разрешени поради незадоволителен личен интегритет, заради финансиски неправилности, лош стил на пишување, слаб интелектуален капацитет и нетрудољубивост. По завршувањето на мандатот, Одборот за проверка предложи неговиот мандат да биде проширен и врз судските службеници, обвинителите и полицајците.

Веднаш по стекнувањето на статус земја-кандидат за зачленување во Европската Унија во 2014 година, на Албанија ѝ беше сугерирано дека преговорите за членство нема да започнат сè додека изостануваат сеопфатни реформи поврзани со правосудството и борбата против корупцијата. Истата година беше основана Привремена собраниска комисија со задача да подготви предлози за итни реформи. Работата на комисијата беше технички, кадровски и финансиски поддржана од Соединетите американски држави, од Европската Унија и од Советот на Европа. Во текот на 2015 година привремената комисија предложи измени на 58 членови од Уставот на Албанија кои беа едногласно усвоени од Собранието. Централна точка поврзана со реформите претставува усвојувањето на Законот за преодна ре-евалуација на судиите и обвинителите.[5] Целта на законот е „воспоставување на правилно функционирање на владеењето на правото и вистинска независност на правосудниот систем за стекнување на довербата на јавноста“. Оправданоста за усвојувањето на ваков механизам и квалитетот на законскиот текст беа потврдени од Венецијанската комисија.[6]

Идејата за проценувањето на судиите и обвинителите во Албанија е составено од три главни компоненти преку кои треба да се провери: 1) потеклото на имотот; 2) моралниот интегритет и 3) стручноста на секој од кандидатите. Според законот, преоценувањето треба да започне со судиите на Уставниот суд, оние од Врховниот суд и како и членовите на Државното јавно обвинителство. По иницијатива на опозициската Демократска партија, во октомври 2016 година, Законот за преоценување беше привремено суспендиран од страна на Уставниот суд кој побара мислење за неговата усогласеност со албанскиот Устав од страна на Венецијанската комисија. Веднаш потоа следуваше повик од високи функционери на САД и ЕУ за што поскоро одлучување и потсетување дека Законот веќе бил позитивно оценет од Венецијанската комисија, што беше јасен сигнал дека неспроведувањето на Законот би ги одложил преговорите за членство во ЕУ.

Институциите што треба да се формираат за спроведување на преоценувањето во Албанија се: 1) Независната комисија за квалификации; 2) Жалбениот совет и 3) Меѓународната набљудувачка мисија. Членови на Комисијата и Жалбениот совет можат да бидат истакнати правници со најмалку постдипломско образование, 15 години работно искуство како судија или обвинител (но, не во последните 2 години), професор, службеник на раководна функција во администрацијата и многу добро познавање на англискиот јазик. Кандидатите не смеат да бидат лица кои во последните 10 години биле партиски функционери или имале лидерска позиција во политичка партија, а Законот предвидува предност за кандидати со повисоко образование, висок просек и меѓународно искуство. Изборот на овие кандидати треба да го врши Собранието со 3/5 мнозинство, по јавен оглас објавен од Претседателот на државата, кој ќе достави листа на најдобрите кандидати, но по задолжителна консултација на Меѓународната набљудувачка мисија. Во случај Претседателот да одбие да го спроведе процесот, тој преминува во надлежност на Народниот правобранител. Меѓународната мисија ќе биде составена од експерти во правосудството од САД и земјите на ЕУ, а според медиумите, дел од тимот во Албанија ќе биде и Рајнхард Прибе. Иако Мисијата нема да има можност за усвојување на одлуки, таа ќе има целосен пристап до сите документи, нејзините наоди ќе имаат статус на факти што ќе можат да се отфрлат само преку образложени одлуки, ќе биде во можност да испитува судии и обвинители доколку тие се согласат на тоа и ќе подготвува незадолжителни мислења што ќе ги испраќа до Комисијата и до Жалбениот совет. Целиот процес, вклучително и постапките по жалби, треба да завршат најдоцна за 9 години, односно до зачленувањето на Албанија во ЕУ. Долготрајниот период беше критикуван од Венецијанската комисија која предложи значително намалување на овој рок. 

Проверка на имотот и моралниот интегритет

Според албанското решение, целта на проверката на потеклото на имотот и финансиските средства на судиите и обвинителите е легитимноста на изворот за нивно стекнување, финансиските обврски, како за оној кој се проверува, така и за лицата поврзани со него или неа. Под „поврзани лица“ се сметаат сопружник, лица во семејна заедница, полнолетни и малолетни деца и други членови на семејството наведени во анкетниот лист. Доколку судиите и обвинителите што се проверуваат имаат членови на семејството што живеат во странство, за нив ќе треба да достават извод од банка, документ за тековната имотна состојба и други докази за средства лоцирани во странска држава. Веднаш по доставувањето на анкетниот лист од страна на судиите и обвинителите, Високиот инспекторат за проверка на средствата (слично тело на македонската Државна комисија за спречување на корупцијата) ќе изврши ревизија на пријавеното. За време на ревизијата, Инспекторатот може да бара асистенција од Управата за финансиско разузнавање при Министерството за правда (македонскиот орган е со исто име, но во Министерството за финансии) со цел да се проверат странскиот имот, средствата и трансакциите на судиите, обвинителите и лицата поврзани со нив во странство. По завршувањето на ревизијата, Инспекторатот подготвува извештај што ќе содржи податоци за можниот недостаток на легитимни извори за имотот и средствата, за прикривање на богатството, за лажни изјави во анкетниот лист или за постоење на конфликт на интереси. Инспекторатот е должен на членовите на Меѓународната набљудувачка мисија да им обезбеди целосен пристап до предметите по кои работи.

Целта, пак, на проверката на моралниот интегритет е верификација на задолжителните писмени изјави на судиите и обвинителите и други податоци што се однесуваат на несоодветни контакти со „лица поврзани со организиран криминал“ – лица осудени или на кои им се суди за организиран криминал. Проверката ќе ја спроведуваат институциите за преоценување, заедно со работна група составена од претставници на Националната безбедносна власт на Албанија (слична на македонската Управа за безбедност и контраразузнавање), Агенцијата за разузнавање и Секторот за внатрешна контрола при Министерството за внатрешни работи (со исто име како и во Македонија). Работната група ќе има автономија при истражувањето. Проверката особено ќе се однесува на евалуација дали некој судија или обвинител прикажал криминални тенденции или вклученост во организиран криминал, дали е под притисок на криминални структури и дали некогаш се обидел да се приклучи кон злосторничко здружување. Во фокусот на проверката ќе биде и дали оној што се проверува, учествува на состаноци, на настани или е во активности со едно или повеќе лица инволвирани во организиран криминал. Како „несоодветен контакт“ ќе се смета и еден состанок, еден телекомуникациски контакт, или кој било друг намерен контакт што не е повразан со вршењето на функцијата.   

Целта, пак, на преоценувањето на стручноста, односно компетентноста на судиите и обвинителите, е евалуација на нивните етички вредности и професионални активности во врска со нивната општествена функција. Покрај поднесување на анкетни листови за потеклото на имотот и средствата и писмени изјави за евентуалните врски и контакти со лица поврзани со организиран криминал, судиите и обвинителите ќе треба да достават и формулар за самоевалуација за нивното познавање на правната струка. Преоценувањето ќе се однесува на период од последните три години поврзан со вршењето на должностите. Предвиден е и исклучок за преоценување до најмногу десет години во минатото, доколку постојат релевантни информации за неетички и непрофесионални перформанси. Комисијата и Жалбениот совет се должни да постапат по ваквиот исклучок доколку некој од членовите на Меѓународната набљудувачка мисија смета дека тоа е релевантно за преоценувањето. Предмет на преоценување ќе бидат правни документи (решенија, наредби, одлуки, пресуди итн.) што ќе бидат избрани преку објективен систем што ќе обезбеди случаен избор на документите.

По преоценувањето ќе биде подготвен извештај кој судиите и обвинителите ќе ги оцени како: 1) компетентен – прикажал прифатлив квалитет на работа, донел правични пресуди, редовно ги почитувал правата на странките или жртвите и е прифатливо ефикасен и ефективен; 2) дефицитарен – прикажал неприфатлив квалитет на работа, незадоволително расудување и донесување на неправична пресуда, нередовно почитување на правата на странките и жртвите и неефикасност или неефективност до ниво поради кое е неопходна дополнителна едногодишна обука во Академијата за судии и јавни обвинители и 3) неадекватен – прикажал неприфатлив квалитет на работа, незадоволително расудување и донесување на неправични пресуди, нередовно почитување на правата на странките и жртвите и неефикасност или неефективност до ниво кое не може да се поправи преку дополнителна едногодишна обука во Академијата за судии и јавни обвинители.

Заштита од „лов на вештерки“

Институциите за преоценување ќе имаат целосен пристап до информации и документи од страна на државни институции и јавни претпријатија на ист начин како и Специјалното јавно обвинителство на Албанија. Одбивањето на соработка ќе се смета за кривично дело – злоупотреба на службена должност, во согласност со Кривичниот законик на Албанија.

Судиите и обвинителите можат да поднесат оставка не подоцна од три месеци по влегувањето во сила на Законот за преоценување. Оставката се доставува писмено до Претседателот на државата, кој ја објавува на својата веб страница. Во ваков случај, за судијата или обвинителот што поднеле оставка преоценувањето не се спроведува.

Разрешувањето на судија или на обвинител е задолжително доколку: 1) преку проверката на имотот и средствата ќе се утврди дека пријавеното во анкетниот лист е двојно повеќе од она што е оправдано преку легитимниот приход на провереното лице или лицата поврзани со него; 2) ако се утврди дека за провереното лице постои сериозна загриженост за неговите врски со лица поврзани со организиран криминал; 3) ако провереното лице нецелосно ги пријавило својот имот и средства или во писмената изјава сокрило врски со лица поврзани со организиран криминал; 4) доколку било оценето како неадекватно и 5) во случај преку целокупната преоценка да е утврдено дека провереното лице ја загрозува јавната доверба во правосудниот систем, а недостатоците не можат да се поправат преку дополнителна обука.

Доколку не биде спроведено согласно меѓународните стандарди и Законот за преоценување, овој процес може да резултира со потешка повреда на човековите права, со нарушување на угледот и достоинството, личниот интегритет, приватниот и семејниот живот на судиите и обвинителите. Пристрасното спроведување би можело да има сосема спротивен ефект и да предизвика понатамошно подривање на независноста на правосудството. Албанското решение, покрај тоа што обезбедува двостепена постапка преку институции во кои треба да членуваат истакнати правници, вклучува и меѓународен елемент што треба да гарантира неутралност и стручност. Главната улога на Меѓународната набљудувачка мисија треба да биде обезбедување на заштита на правата на судиите и обвинителите и спречување на политичко вмешување и реваншизам. Законот за преоценување содржи и други заштитни мерки преку кои треба да се обезбеди правична постапка, особено при проверката на моралниот интегритет. Така, на пример, судии и обвинители кои се веродостојно несвесни за поврзаноста на некое лице со организиран криминал; нивната семејна врска со такво лице е далечна или остваруваат само ретки контакти; јавно, вистинито и целосно ги објавиле своите врски со такво лице и се оградиле од него; знаеле дека лицето е поврзано со организиран криминал, но биле излажани да присуствуваат на состанок со него; контактите престанале пред повеќе од пет години, а немале степен на сериозност – се фактори што, сами по себе, не можат да резултираат со нивно разрешување. 

***

Правосудниот систем во Република Македонија е заробен од извршната власт и политичките партии. За негово ослободување потребно е итно и радикално решение преку кое ќе се спречи целосен колапс на системот. Таквото решение мора да обезбеди правичен процес за отстранување на дефектите и конечно стекнување на доверба кај јавноста. И покрај неодамнешниот забрзан напредок во евроинтеграциите, споредено со земјите од регионот, состојбата на децениски статус-кво ја смести Македонија во друштвото на малиот број држави потенцијални кандидати за членство што не ги започнале преговорите со ЕУ. Македонија е единствената во оваа група (заедно со Босна и Херцеговина, Косово и Албанија) која во својот правен систем не вклучува некаков вид на меѓународен инструмент за унапредување на правосудството.

Се чини дека по 25 години независност и исто толку изгубено време, мораме да признаеме дека сме или неволни или неспособни овој проблем да го решиме самите. Примерот за преоценување на судиите и обвинителите во Албанија претставува добра основа за развивање на наше решение, со помош и посредство на демократските држави и организации кон кои се стремиме.

*

[1] Д-р Воислав Стојановски (36) е активист за човекови права, правен советник на Хелсиншкиот комитет и предавач во Академијата за судии и јавни обвинители. Дипломира на правни студии во Македонија, магистрира во Германија и докторира во Чешка. Поранешен стипендист е на Германскиот Бундестаг, на Владата на Обединетото Кралство и на Макс-Планк Институтот. Автор е на една книга и на дваесетина стручни трудови објавени во неколку држави.

[2] http://pravosudje.ba/vstv/faces/vijesti.jsp?id=51894

[3] http://www.osce.org/kosovo/87138

[4] http://www.jmvb.or.ke/?wpdmdl=1270

[5] http://www.euralius.eu/annexes3pr/Annex%2069%20Vetting%20EN%202016%2006%2009.pdf

[6] http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2016)009-e