Хаџи-Василева: Соработката меѓу локалната самоуправа и граѓаните

189
Print Friendly, PDF & Email

Соработката меѓу локалната самоуправа и граѓаните[1]

Пишува: Кристина Хаџи-Василева[2]

Граѓанското учество и децентрализацијата се тесно поврзани процеси во демократијата. Успешен процес на децентрализација бара учество на локалната заедница во процесот на донесување одлуки и креирање политики. Оние општини што се ориентирани кон граѓаните и кои се во постојана комуникација со нив, се во позиција подобро да ги препознаат локалните потреби и поефикасно да управуваат со јавните трошоци. Од друга страна, пак, процесот на децентрализација ја зголемува можноста за вклучување на граѓаните во процесите на креирање политики и донесување одлуки. Следствено, размената помеѓу локалните власти и граѓаните треба да се изведува преку институционални механизми, кои можат да бидат приспособени и подобрени со текот на времето.

Покрај фактот што Законот за локална самоуправа беше усвоен во 2002 г., вистинската децентрализација на надлежности започна на 1 јули 2005 г., со усвојувањето на Законот за финансирање на единиците на локалната самоуправа[3] при што надлежностите што беа префрлени од ниво на централна власт на ниво на локална власт, добија финансиска поддршка. Законот го претстави фазниот пристап во процесот на фискалната децентрализација и беше насочен кон поставување финансиски механизми за локалните власти базирани врз транспарентни и објективни критериуми и мерки.

Токму затоа прашањето за комуникацијата на локалните самоуправи со граѓаните е од клучна важност за тоа како ќе се развива една општина и дали ќе нуди благосостојба или ќе се претвори во расад на иселеници во други градови и држави, кои нудат подобри услови за живот.

Како, според законот, е пропишано граѓанското учество во власта?

Непосредното учество на граѓаните се дефинира како индивидуално или колективно учество на населението на општината во донесувањето одлуки во врска со прашања од локално значење, на различни нивоа на одлучување. Граѓаните можат директно да учествуваат во овој процес преку неколку механизми приложени во Законот[4]. Трошоците за спроведување директна партиципативност на населението во процесот на донесување одлуки треба да бидат покриени од општинскиот буџет.

Законот утврдува дека граѓанското учество може да биде во форма на граѓанска иницијатива, како собир на граѓани, преку референдум, по пат на поднесување претставки и предлози или низ јавни трибини и анкети.

Собирот на граѓани го свикува градоначалникот на општината, по сопствена иницијатива, на барање на Советот или на барање од најмалку 10% од граѓаните регистрирани во Избирачкиот список на општината, односно на месната или урбаната заедница за која е свикан собирот. Градоначалникот е должен да го свика собирот во рок од 30 дена по приемот на барањето. Органите на општината се должни во рок од 90 дена од денот на одржувањето на собирот да ги разгледаат заклучоците и да ги информираат граѓаните за своите решенија.

Референдумот на локално ниво се распишува од страна на Советот, за прашања под негови ингеренции, на негова иницијатива или на барање од најмалку 20% од граѓаните на општината. Одлуката усвоена на референдумот е обврзувачка за Советот. Референдум на локално ниво може да се распише за донесување пониски правни акти, за прашања што треба да се уредат во општината, за преиспитување акти на општината, кои претходно се донесени, или за прашања што не се регулирани со правните акти. Одлуките се сметаат за донесени ако се изгласани од мнозинството од вкупниот број граѓани што гласале, доколку повеќе од половината од вкупниот број граѓани запишани во изводот од Избирачкиот список за општината излегле на гласање. Советот на општината е должен во рок од 60 дена по објавувањето на резултатите од референдумот, да го уреди прашањето по кое се одлучувало на референдумот во согласност со резултатите од референдумот.

 

Како се користат алатките за граѓанско учество?

Досега во Македонија, од независноста до денес, можат на прстите од двете раце да се избројат одржаните референдуми на локално ниво. Таков беше референдумот во општината Центар, во 2015 г., за заштита на Градскиот трговски центар во Скопје од „облекување“ со барокна фасада. Општина Штип има организирано референдум, парите собрани со донации од граѓаните за реката Козјачка, да бидат наменети за брана на реката Отиња. Референдумот беше неуспешен и донациите сѐ уште се наоѓаат на сметка на општината и се употребуваат за покривање на буџетските дупки. И во случајот со референдумот во Новаци (2003), за воведување канализациска мрежа во селото Новаци; и во случајот со Радовиш (2009), за самофинансирање на градскиот пазар од страна на граѓаните – референдумите се неуспешни.

Од другите средства утврдени со Законот[5] (граѓанските претставки/предлози, јавните собири и анкети/истражувања) граѓанските претставки и предлози се користат во сите општини. Вообичаено, тие се користат од граѓаните за барање финансиска поддршка во случај на природни катастрофи, потешки социјални потреби како и финансиска поддршка за спорт и културни настани. Доста често тие се користат за адресирање различни проблеми со градежната инспекција, урбанистичкото планирање и прашањата што ја засегаат работата на општината. Овие предлози и претставки се разгледуваат од различни сектори во општината или од градоначалникот (особено во руралните општини), а потоа се презентирани и усвоени од Советот.

Дел од општините користат анкети за да ги дознаат потребите на граѓаните поврзани со „не толку сериозни“ проблеми какви што се избор на изведувачи за време на општински настани, избор на изгледот на грбот на општината или, пак, какво е задоволството од некоја активност спроведена од општината. Најчесто се спроведуваат преку веб-страниците на општината.

Иако е очигледно дека јавните собири се законска обврска при усвојување на урбанистичките планови и се организираат за таа цел, овие алатки исто така се користат и за презентација на програмите и фондовите на националните институции (министерства, агенции), по иницијатива на граѓански организации за теми што се релевантни во нивната соработка со локалните власти, како и со политичките партии за консултирање со нивните членови за нивните потреби и проблеми. Градоначалниците и општинската администрација, како и советниците, присуствуваат на поголемиот дел од овие настани. Слично на ова, политичките партии спроведуваат анкети, пет-шест пати во годината, со цел да ги информираат центрите на партијата за подготовка на изборни програми. Но, кај анкетите и јавните собири, граѓаните честопати имаат тешкотии да разграничат дали тие се нарачани и организирани од општината или од одредена политичка партија.

На прв поглед, може да се каже дека ниту еден градоначалник досега не иницирал  користење на алатките за консултација со граѓаните, утврдени со Законот за локалната самоуправа[6] и допрецизирани со Законот за референдум[7]. Сепак, факт е дека тие се користат, но ослободени од законски пропишаните услови. Па, така, општините организираат и јавни расправи, прифаќаат на разгледување и граѓански иницијативи без оглед што тие не ги исполнуваат законски пропишаните услови што бараат, за да се покрене граѓанска иницијатива, да биде поддржана од најмалку 10% од гласачите на општината, односно од месната заедница што е засегната за прашањето. Тоа што може да се сфати од практиката и од анализите е дека некои форми на граѓанско учество се користат на локално ниво, но лишени од правни препораки за проценти и броеви.

Како резултат на погоре кажаното, многубројни иницијативи се поднесени од граѓани за прашања што ја засегаат заедницата, најмногу во форма на потпишани петиции. Такви беа иницијативите во Тетово, Битола, Чаир/Скопје во врска со загадувањето (на воздухот), во Куманово поради преселување на Центарот за зависници од дрога и алкохол, во Штип за воведување платен паркинг, во Струга стануваше збор за реконструкцијата на кејот на реката, во Охрид иницијативата се однесуваше за решението за сообраќајот преку националниот парк Галичица, во Карпош и во Аеродром за зачувување на зелените површини и многу други.

Постојат и неколку слични случаи во Скопје, кога граѓаните, организирани на ниво на населено место или општина, се обидоа да иницираат промени во врска со прашања што влијаат врз нивниот секојдневен живот. Две иницијативи се одржаа во Карпош, една за населбата Карпош 4, каде што граѓаните не успеаја да соберат 5.900 потписи за да се запре процесот на донесување на Деталниот урбанистички план (ДУП)[8] и да се зачуваат зелените површини во општината; и другата иницијатива, во населбата Тафталиџе, за да се запре изградбата на градежни објекти на зелената површина што граѓаните ја користеле како парк. Во Аеродром, пак, по притисокот од јавноста по вжештената дебата на 50 граѓани што присуствуваа на јавната расправа за ДУП за одредена населба во општината, неговото донесување беше суспендирано.

Што се однесува до референдумот во Општина Центар за Градскиот трговски центар, тој беше инициран од граѓански организации, но на крај беше распишан по иницијатива и одлука на Советот на општината, без дополнително чекање да се соберат 20% од потребните потписи, со цел да се добие време.

Едно од прашањата што овие форми на учество го покренуваат е во врска со Избирачкиот список, за кој се смета дека не ја одразува реалноста со големиот број иселени лица во одредени општини и практично ја оспорува зададената бројка, односно процентот на гласачи што се неопходни за да се спроведе легално процедурата на механизмите за граѓанско учество, што е пропишано со закон. Проблемот овде, според многумина, е фактот што претседателот на државата се избира со 40 проценти од гласачите, додека за референдумот се потребни 51%. Според пресметките на една граѓанска организација од Скопје, потребно е на 42 секунди по едно лице да се потпишува во одредена единица на Министерството за правда, за да можат да бидат собрани потребните потписи за покренување референдум, во законски назначениот рок!

Во ваков контекст интересна е „експлозијата“ на локални референдуми во последниве неколку месеци. Особено што, иако се локално распишани, сепак се однесуваат на теми што се со национална „тежина“. Освен најавените референдуми за мигрантите, кои, во основа, се дискриминирачки и служат за политичка манипулација, во околу шест општини досега се организираа(т) и референдуми за (не)изградба на рудници. Интересно е што давањето концесија за рудници е надлежност на централната власт, но локалното население сака да се изјасни по тоа прашање.

Во неколку наврати, темите што ги поттикнаа луѓето на акција беа од национално значење и надлежност, како што беше граѓанската иницијатива во Дебар против градење брана на реката Радика, со цел да се зачува природата. Беа собрани 10.000 потписи од граѓаните и, во овој случај, локалната власт застана на страната на граѓаните. Иницијативата беше успешна и акцијата беше запрена.

Може да се заклучи дека претставките и предлозите се доста често користени од граѓаните, индивидуално, но и од некои невладини организации. Но, честопати граѓаните велат дека своите проблеми ги решаваат подобро преку приватните врски и пријателства, додека граѓанските организации имаат и добри и лоши искуства. Во Виница, на пример, по предлогот на граѓанска организација, беше иницирано јавно-приватно партнерство и уличните светилки беа заменети со „штедливи“ светилки.

 

Што друго е на располагање?

Покрај спротиставените ставови на темата дали протестите се сметаат како алатка за граѓанско учество, слободно можеме да заклучиме дека „правни форми на директна акција, какви што се бојкотите, граѓанските иницијативи и демонстрациите, станаа стандарден дел од граѓанскиот репертоар на политичко однесување во модерните плуралистички демократии“[9].  Во таа смисла, не може да се избегне спомнувањето на „Шарената револуција“, која ја одбележа сферата на активизам на граѓаните во Македонија во текот на 2016 г. Илјадници луѓе во главниот град Скопје и во некои други големи градови во Македонија ги презедоа улиците и ги бојосуваа зградите на државните институции три месеци последователно и притоа бараа оставка на корумпираната влада.

Покрај законски пропишаните форми на вклучување на граѓаните, локалните власти имаат на располагање многу други алатки и механизми за консултирање со граѓаните, кои се воведени од меѓународни организации, донаторски програми, здруженија на локалните власти и граѓански организации. Такви се форумите во заедницата, деновите на градоначалникот, деновите на идеи, разни совети (совет на млади; економско-социјален совет итн.), социјални медиуми, локални медиум, куќни совети, директни телефонски линии и сл.

Една од најупотребуваните алатки за консултација со граѓаните остануваат граѓанските собири на ниво на урбани или рурални месни заедници. Сите градоначалници активно ја употребуваат оваа алатка за различни цели, почнувајќи од комунални работи, до одлучување за општинскиот буџет. Во врска со транспарентноста на ваквите јавни собири, мислењата се поделени. Некои ги перципираат како состаноци организирани од политички партии, на кои се донесуваат одлуки што се во корист само на најлојалните членови на партијата и служат како пропаганда за политичките партии; додека други ги перципираат како начини за справување со проблеми важни за локалната средина. Транспарентноста е засенета од фактот дека повеќето претседатели на месни заедници се избрани про-форма, отсуствуваат законски надлежности за нивната работа и речиси сите се мажи. Сепак, поголемиот дел граѓани, особено во руралните општини, сметаат дека месните заедници можат да бидат корисни доколку се организираат според правила и прописи и доколку се отстрани влијанието на политичките партии од нивната работа.

Сепак, дури и месните заедници не се толку моќни кога е во прашање поддршката на граѓанските иницијативи. Таков беше случајот со изградбата на зградите во центарот на Скопје (зад локацијата „Автомакедонија“), кога и покрај граѓанските протести спроведени преку месните заедници, зградите сепак беа изградени.

Користењето на социјалните медиуми како алатка се зголемува и сите општини се трудат да го следат овој нов тренд. Поголемиот дел од општините имаат официјални веб-страници што се користат за информирање на јавноста. Дополнително, повеќето општини, како и нивните градоначалници, имаат официјални фејсбук-профили. Комуникацијата со граѓаните преку Фејсбук е постојана и повеќето претставници на општините сметаат дека таа е подинамична на овој начин, бидејќи оваа алатка ја користи голем дел од населението поради брзиот пристап до информации, со можност за директна комуникација преку пораки и неговата дигитална компонента (слики, видео, презентации).

Законот за просторно и урбанистичко планирање[10], кој предвидува јавна дискусија за новопредложените урбанистички планови и нивни промени, е почитуван од сите општини. Некои новинари објаснуваат дека тие дури добиваат и писмени покани за известување од дискусиите, а поканите треба да ги потпишат како доказ дека се примени. Сепак, граѓаните се жалат дека овие дебати се организирани формално, само колку да се задоволат законските прописи. Јавните огласи се, по правило, поставени на огласната табла на општината додека временскиот период за проверка на планот е вообичаено две недели и во рамките на работното време. Еден таков случај, кој се здоби со многу интерес од страна на локалните медиуми, е проблемот со паркот во Штип. Парче зеленило што се наоѓа меѓу неколку станбени објекти и кое служи како мало паркче за жителите на оваа населба беше продадено на приватни инвеститори за изградба на нови згради на негово место. Граѓанските организации што поведоа иницијатива против градбата посочуваат дека формално, според документите, целата процедура за промените во урбанистичкиот план е испочитувана, па дури вклучува и писмена поддршка од месната заедница. Како и да е, жителите дознале за овој договор кога огласот за јавна набавка на земјата бил објавен и сега ја оспоруваат одлуката, тврдејќи дека тие не биле консултирани. Примери како овој има во сите региони од државава, вклучувајќи и слични случаи во скопските општини Аеродром и Карпош.

Интересно е што директната комуникација на граѓаните со советниците не е актуелно прашање и ретко се дискутира. Се има впечаток дека советниците не комуницираат со граѓаните, бидејќи советниците ги дискутираат проблемите во своите политички партии. Па, така, за време на седниците на општинскиот совет само ги пренесуваат ставовите на политичките партии, при што советниците немаат „сопствено“ мислење. Искуството од следење на седници на советите покажуваат дека на седници на општинските совети најчесто само се гласа по точките на дневен ред, а многу ретко и се дискутира.

Иако правото на граѓаните и на јавноста за учество на седниците на Советот е загарантирано со закон и општински статути, тоа значително малку се применува во практика. Ова се случува како недостиг на навика на граѓаните и е засновано на мислењето дека општинските советници се директно избрани од граѓаните за да ги застапуваат и да донесуваат одлуки во нивно име. Малку општини се обидуваат да мобилизираат повеќе граѓани за учество на седниците на општинскиот совет преку навремено информирање и употреба на различни методи на мобилизација, но како и да е, тие изјавуваат дека граѓаните најчесто учествуваат кога се разгледуваат проблеми што имаат директно влијание врз нив или, пак, кога се во прашање нивните пријави и барања. Понекогаш, на седниците на општинскиот совет учествуваат претставници на месните заедници или на граѓанските организации. Општината има обврска јавно да ги објави дневниот ред  и одлуките на седниците на општинскиот совет, но тоа не секогаш се случува. Таа треба да го овозможи и да го олесни пристапот на граѓаните на седниците, што ретко се случува.

Еден од предизвиците со кои се соочуваат граѓаните во речиси сите општини е транспарентноста на буџетот. И покрај тоа што општините знаат да ги објават буџетите на општинските веб-страници како и плановите и договорите за јавни набавки, важно е да се каже дека е тешко да се следат буџетите, бидејќи се направени во формат што не е разбирлив за граѓаните. Индексот на транспарентност, во поткатегоријата транспарентност на буџетите, општините го исполнуваат со 49%[11]. За ова секако клучно влијание има необјавувањето на граѓански буџети од страна на општините, како кварталните и полугодишните извештаи за трошењето на буџетот во формат разбирлив за јавноста. Граѓанскиoт буџет е документ што има за цел транспарентно да ги претстави информациите содржани во годишниот буџет на општината и да ги информира граѓаните на едноставен начин, преку графикони и илустрации на буџетот, да го разберат планирањето и распределбата на општинските средства. Граѓанскиот буџет им помага на граѓаните да разберат кои се изворите на приходите во буџетот на општината и за кои приоритети се трошат нивните пари.

Во таа насока, едукацијата на граѓаните и подигањето на свеста се важни аспекти на транспарентноста на буџетот. Новинарите од локалните медиуми и самите изјавуваат дека одбиваат да присуствуваат на седниците на Советот кога тема на дискусија е буџетот, бидејќи имаат тешкотии при разбирање на темата, а не сите медиуми имаат новинари специјализирани за економски теми. Друг важен аспект е дека буџетот е веќе договорен на седниците на општинската комисија за финансии и буџет, кога власта и опозицијата ги усогласуваат своите ставови за буџетот, и тој потоа само формално се усвојува за време на седниците на Советот.

Сличниот предизвик важи и за урбанистичките планови, каде што покрај формалноста на процедурата што се презема, факт е дека граѓаните се соочуваат со тешкотии при разбирање на цртежите и техничките документи што им се ставаат на располагање за разгледување и коментирање. Како резултат на тоа, интересот да учествуваат на ваквите настани е многу мал. Вообичаено, на овие собири се појавуваат луѓето што се директно засегнати со специфичен проблем.

 

Учеството на жените

Една од клучните разлики што само мал број градоначалници ја разбираат е дека, за да ги слушнат потребите на специфичните групи граѓани, неопходно е да се користат посебно приспособени пристапи. Во тој правец, ромската популација и жените од руралните средини во Македонија се најзагрозени групи граѓани, како и лицата со посебни потреби. При разговорот со еден од градоначалниците на рурална средина, тој ја сподели неговата радост што се должи на фактот дека жените го „лајкнуваат“ неговиот профил на Фејсбук, притоа не задлабочувајќи се во причината, но во исто време признавајќи дека жените потешко се мобилизираат за учество во јавните трибини и општинските форуми во неговата општина. Неколкумина други градоначалници ми го имаат потврдено овој заклучок, бидејќи се чинеше дека не беа свесни за изјавата дека организираат состаноци со граѓани во џамии, кафулиња и други места што најчесто не се посетувани од жените во овие заедници. Во вакви случаи, се чини дека социјалните медиуми (главно Фејсбук) се еден од ретките начини за вклучување на жените, што е потврдено и со други анализи.

Жените во Македонија, во просек, трошат 3 часа повеќе во однос на мажите во домашна работа[12]. Овој сооднос може да биде и поголем, на сметка на жените, во зависност од тоа дали жената е мажена или не, дали е вработена, колку деца има и на која возраст се наоѓа. Затоа, формите на учество што бараат од жените да излезат од дома (јавни собири, трибини и средби) не се често прифатени од нив, бидејќи претставуваат дополнителен товар врз нивното, и така ограничено, време. Во некои средини, каде што не е вообичаено жените да се вклучуваат во јавниот живот, информациите ги добиваат преку мажите во семејството (сопруг, татко, брат, син). Затоа, за да можат жените со самодоверба да го изнесат своето мислење и да влијаат врз квалитетот на управувањето и донесувањето одлуки во нивните заедници, процесот треба да се насочи кон развивање посебни пристапи приспособени на соодветниот контекст. Притоа, треба да се има предвид дека жените во една заедница не претставуваат хомогена група и затоа треба да се имаат предвид и поединечните и колективните аспекти во процесот на нивно вклучување.  Овде е важно да се напомене дека барањата за еднакви права и можности за контрола врз одлуките од страна на жените, честопати се сфаќаат како закана, бидејќи ги предизвикуваат привилегиите и постојните односи на моќ во едно општество. За среќа, овие односи на моќ можат да се променат.

Кај жените постои неинформираност или недоволна информираност за надлежностите и за клучните процеси и улогата на единиците за локална самоуправа. Ова е особено видливо кај жените од руралните средини, од кои некои се и физички ограничени во можноста да се информираат и самите (немање јавен превоз). Дури и во општините кај кои се забележува повисок степен на информирање, информациите не стасуваат до голем број жени. Поголемиот број жени се информираат од локалните медиуми и преку неформални контакти, поради што информациите што ги добиваат се ограничени и „процесирани“ во контекст на дневнополитички теми. Дел од жените се повеќе информирани (ова се однесува на вработените, активните и жените од урбаните средини), но не ги користат информациите за каков било ангажман, ниту, пак, ги споделуваат на организиран начин. Дополнително на неинформираноста се забележува и мало разбирање како нивните секојдневни проблеми се поврзани со обврските на општините. Оние жени што се решаваат да побараат информации, имаат проблем со тоа да утврдат каде, кому и како да се обратат.

Кај најголем број од жените, без оглед на која социјална група припаѓаат, владее висок степен на недоверба кон општината и обесхрабреност за комуникација со нив. Тој висок степен на обесхрабреност се должи делумно на неуспешни обиди и/или претходни лоши искуства и апатија и незаинтересираност за каква било акција што би можела да ја смени, односно да ја подобри нивната положба. Не помалку важен е и стравот од санкција кај жените, кој ги спречува да се обидат поартикулирано да постават барање. Кај дел од жените доминира перцепцијата дека локалните власти поактивниот граѓански ангажман би го третирале како „непријателски чин“, што е засновано врз искуствата на дел од жените.

Голем дел од жените се многу гласни во искажување на своите секојдневни проблеми, меѓутоа не се гледаат себеси како чинител во нивното решавање. Забележлив е синдромот на очекување некој друг да ги идентификува и да ги реши проблемите (синдром „Да ми се даде“, „Некој да нѐ организира“), сеедно од кого. Личните интереси кај жените се доминантни и ретки се оние што имаат свест дека нивните проблеми засегаат и поголема заедница жени. Ова веројатно се должи и на сѐ помалата социјална интеракција помеѓу жените (особено кај тие во урбаните средини, иако е сѐ позабележливо и во руралните, што не било случај во минатото).

Кај женската популација особено е забележлива незаинтересираноста, дури и одбивањето да се занимаваат со јавните финансии. Кај голем дел од нив се забележува ставот дека тие немаат право да се мешаат во процесите на планирање и одлуки за буџетот. Кај дел од најмаргинализираните, јавните финансии се гледаат како хуманитарна помош, веројатно поради тоа што најчесто комуницираат со општините заради остварување на потребите од областа на социјалната заштита.

Кај мал дел од жените, без разлика дали живеат во урбани или во рурални средини, се забележува интерес за поголем општествен ангажман. Во урбаните средини тоа се жени што  се повозрасни и кои биле порано општествено ангажирани, но поради различни причини се повлекле, а кои имаат претходно искуство со иницирање прашања во заедницата и комуницирање со институциите за нивно решавање. Што се однесува до руралните средини, тоа се жени што имаат свест за пошироката заедница и се активираат кога се соочуваат со некој исклучително горлив проблем во заедницата. Овој интерес и кај двете категории жени не е доволен за самоорганизирање и е условен од надворешен поттик.

 

Перцепции за отвореност на општините и граѓанска активност

Од аспект на перцепцијата на граѓаните за тоа колку се тие вклучени во одлучувањето на општинско ниво, односно колку општината ги вклучува, има поделени мислења. Од една страна, поголемиот број граѓани сметаат дека општината е инклузивна и ги вклучува. Сепак, еднакво голем е и бројот на оние што или велат дека општината не ги вклучува или дека едноставно не знаат дали ги вклучува. Претпоставувам дека оваа група граѓани веројатно не можат точно да сфатат што се подразбира под тоа „да бидат вклучени“. Исто така, голем дел од граѓаните и граѓанските организации сметаат дека остваруваат добра соработка со локалните власти. Интересно е дека овие мислења се споделени во време кога имаше растечка политичка тензија, која вклучуваше и јавна клевета на сметка на граѓанските организации и нивните членови, како и оцрнување на ликот на одредени јавни фигури што работеа на grassroots активизмот.

Во контекст на ова, значајно е да се напомене дека граѓаните од руралните области сметаат дека повеќе се вклучени во одлучувањето во своите општини, во споредба со оние од урбаните средини.

Еден од најинтересните аспекти поврзан со тоа како општините ги вклучуваат граѓаните во процесот на одлучување, покажа дека граѓаните најмногу сакаат форми и начини што се однесуваат на непосреден контакт, какви што се граѓанските собири, отворени денови на градоначалникот и состаноци на месните заедници.

Истовремено, самите градоначалници и советници се свесни и потврдуваат дека директниот контакт со гласачите е најефикасниот и најкорисниот начин за комуникација, а со ова, очигледно е дека е и најкористениот начин.

Наспрема перцепциите стои прашањето за реалната вклученост на граѓаните во донесувањето на одлуките. Интересно е дека најголем број граѓани, без разлика на кој регион во државата припаѓаат, не се активни чинители во своите заедници. Огромен број граѓани прашани колку пати во текот на минатата (2015-2016) година учествувале во процесот на одлучување, одговориле дека воопшто не учествувале, додека мал процент учествувале само неколкупати.

Ако постои согласување меѓу двете страни (локалната самоуправа и граѓаните) дека постојните и најчесто користени алатки за учество се соодветни и претпочитани од двете страни, тогаш зошто нема граѓанско учество и како е развиена перцепцијата дека меѓу општините и граѓаните има добра соработка?

 

Квалитет на соработката меѓу граѓаните и општините

Тоа нѐ води кон ефектите од учеството. Голем дел од граѓаните што се одважиле да се активираат и да решат некое прашање што ги засега во секојдневниот живот, не гледаат промени предизвикани од нивното учество, а некои дури гледаат дека тоа има негативен ефект. Се забележува дека граѓаните се разочарани од недостатокот на ефективност на нивните дејства. Од една страна, ова е разбирливо бидејќи секој заслужува да добие признание за својот труд и сака да види резултати во разумно време. Од друга страна, пак, ниската стапка на активност и интерес за поведување иницијатива, го поставува прашањето дали граѓаните имаат превисоки очекувања со барањето на непосредни резултати во ретките случаи кога одлучуваат да преземат акција.

Граѓанските организации укажуваат на постоењето основна соработка со релевантни чинители преку обезбедување писма за поддршка, или месните заедници, за апликациите поднесени од граѓанските организации до донаторски програми, бесплатно користење објекти за ограничен број невладини организации, слична соработка за одредени настани или иницијативи (бесплатни простори, озвучување, механизација итн.).

Некои општини обезбедуваат финансиска поддршка за активностите на граѓанските организации. Ова се спроведува на различни начини, започнувајќи од доделување одредена сума пари без јавна постапка или делејќи ја сумата еднакво за сите граѓански организации во една општина, без оглед на потребите и целта; завршувајќи со употреба на транспарентен систем за распределба на средствата на граѓанските организации врз основа на јавни повици и постапки за оценување (Струмица, Скопје). Честопати се случува  да се донесат одлуки за распределба на средства за граѓанските организации, меѓутоа тие потоа не ги добиваат овие средства. При ребаланс на општинскиот буџет, средствата се пренасочуваат и се пренаменуваат за прашања што општината смета дека се поитни и ја засегаат заедницата.

Граѓанските организации во регионот на Скопје сметаат дека општините се заинтересирани да ги ислушаат, но не се подготвени да преземат нешто повеќе од тоа. Повеќето невладини организации во државата изјавуваат дека локалните власти се заинтересирани за соработка со граѓанскиот сектор за прашања што се од помала важност или да се вклучат во заеднички помали проекти или активности, додека поважните прашања покренати од граѓанскиот сектор, какви што се рециклирањето (Скопскиот регион), управување со отпад и диви депонии, загадување на воздухот (Тетово), остануваат незабележани. Оттука, резултатите од заедничката соработка се ефикасни на микро ниво.

Граѓанските организации се жалат дека, ако добијат средства за иницијативи или за проекти од локалната самоуправа, многу често надлежните не се заинтересирани за резултатите. Една организација од Југозападниот регион објасни дека тие аплицирале за средства од општината за реализација на една нивна идеја и добиле средства само за еден дел од проектот. Како и да е, тие го имплементирале и го споделиле извештајот со локалната самоуправа, вклучувајќи ги резултатите и препораките. Немало никаква реакција, ниту, пак, продолжение на нивната иницијатива. Друга организација од истиот регион објасни како организирале уметнички клуб и снимање документарен филм, успеале да го обезбедат учеството на градоначалникот преку лични контакти, но тој не се појавил на јавната презентација и на дебатата во рамките на проектот.

Постои разлика помеѓу квалитетот и отвореноста меѓу градоначалникот и самата единица на локална самоуправа. Претставници на граѓанскиот сектор објаснуваат дека соработката може да варира меѓу различни сектори. Граѓанските организации добро соработуваат со некои сектори/единици во општината и тоа се должи на фактот што вработените се запознати со некои специфични прашања (какви што се, на пример, животната средина или родовата еднаквост). Други граѓански организации, кои имаат 10-15 години искуство со работење во заедницата, се чувствуваат исклучени од нивните локални власти. Исто така, укажуваат на влошување на претходно остварените врски со локалната самоуправа и постојано намалување на оваа соработка. Тие чувствуваат дека соработката е намалена поради селективниот пристап кон граѓанските организации и се извршува само формално, најчесто во зависност од потребите на општината (особено како доказ за аплицирање за донаторски средства).

 

Кога сакаат – информираат!

Граѓаните се, главно, информирани за работата на нивната општина. Некои општини имаат сопствени електронски билтени или општински весници. Некои од нив ги емитуваат седниците на Советот на локалните/регионалните медиуми. Мнозинството новинари изјавија дека имаат постојана и добра соработка со локалната самоуправа, добиваат навремени информации, а некои дури и покани за седниците на Советот и состаноците на општинските комисии. Но, квалитетот на добиените информации зависи од темата.

Кога општината сака да сподели нешто, тоа го прави без проблеми, употребувајќи ги сите постојни канали, како што велат новинарите. Тие праќаат писмени покани, ѕвонат на телефони, испраќаат СМС, плаќаат патни трошоци на медиумите и споделуваат материјали. Но, ситуацијата е различна кога новинарите бараат информации. Во такви случаи, споделените информации се основни, без никакви детали, или пак, се бара од медиумите да поднесат писмени барања за добивање информации, што претставува проблем за нив. Вообичаено, „великодушноста“ за споделување информации од страна на општината се однесува за настани што веќе се случиле, па така, ова се „пост фестум“ информации.

Граѓанските организации многу често го користат Законот за слободен пристап до информации со цел да добијат информации од општинските институции. Ова се случува кога локалните власти не се заинтересирани да соработуваат со граѓанскиот сектор, но мораат да ја почитуваат законската обврска наложена во овој закон. Во ваков случај, организациите се жалат дека информациите не се доволно исцрпни.

Граѓанските организации најчесто се консултирани и вклучени од локалните власти во развивање стратегиски документи. Друг начин на вклученост зависи од потребите на општината, како што е доказот при аплицирање за донаторски средства, дека општината го вклучила граѓанското општество во одлучувањето.

Многу невладини организации се поканети од локалните власти да учествуваат во процесот на развој на стратегија. Вакви случаи има во сите региони и, главно, вклучуваат граѓански организации во зависност од нивното поле на експертиза, какви што се стратегии за млади и проблеми на млади, волонтирање, полова рамноправност, заштита на средината, превенција од дроги, сексуално образование… На овој начин општините профитираат од локалната експертиза и од новите идеи предложени од граѓаните.

Кога подлабоко ја анализиравме причината за незадоволството од ефикасноста на користените средства за учество на граѓаните, забележавме дека многу често постои јавна дебата во врска со важни проекти и интервенции во заедницата, но резултатите се разликуваат од договорените исходи. Граѓаните се чувствуваат манипулирани бидејќи конечните одлуки никогаш не ги одразуваат нивните проблеми и потреби. Еден од ваквите примери, кој беше споделен, е за велосипедската патека во Битола, каде што по дебатата, конечната одлука се разликувала од она што било договорено со граѓаните.

Многу петиции покренати од граѓаните за одредени проблеми се чини дека не го постигнале посакуваниот резултат. Многу одлуки сѐ уште се во тек, а сосема малку се прегледани и модификувани како би ги вклучувале потребите на сите релевантни чинители во заедницата. Како резултат на формалноста, некои иницијативи започнуваат да изумираат, како и деновите предвидени за идеи или средбите на Советот на општината со граѓаните (Свети Николе). Општинските власти изјавуваат дека граѓаните се пасивни и незаинтересирани да учествуваат, но граѓанските организации нагласуваат дека ова е резултат на злоупотребената доверба.

Од друга страна, постои и неинформираност на граѓаните во врска со надлежностите на локалните власти, што ги попречува во помагањето.

 

Ефекти од граѓанското учество

Се чини дека главното незадоволство на граѓаните, во однос на општинските напори за нивно вклучување, е дека тие не гледаат на локалната самоуправа како на орган што ги води овие процеси. Многу често, тоа се донаторски иницијативи што ги спроведува локалната власт.

Досега јавните дебати се покажаа како најефективен начин за справување со проблемите на граѓаните и треба да продолжат понатаму. Сепак, наместо тактика на универзален пристап, граѓанските организации предлагаат подиректно креиран пристап, кој се фокусира на различни групи граѓани и ја зема предвид поставеноста на различни социјални групи во заедницата и нивните специфични потреби. Многу често, ранливите етнички заедници се користат само за гласање и се подмитуваат со храна и пари. Потоа, во наредните четири години од политичкиот мандат, тие се исклучени од сите процеси. Немаат право на глас или, пак, на учество. Мора да се креираат посебни механизми за вклучување на овие групи во донесувањето одлуки на локално ниво.

Исто така, граѓанските организации забележале дека треба да ја подобрат нивната улога во општеството и да го зголемат изборното тело. Работата врз мотивацијата на граѓаните да бидат активни, со цел да побараат отчетност од политичарите, обезбедува повеќе можности за тие да се вклучат, како и да едуцираат за разликата помеѓу политики и политички партии.

 

Заклучоци

  • Сегашното законодавство и политики не успеваат да обезбедат лесни механизми за учество на граѓаните кои, исто така, би ги земале предвид потребите на различни групи граѓани.
  • Пол, класа, етничка припадност, хендикеп – се социјални поделби меѓусебно поврзани едни со други, што резултира во одредени општествени односи што ги прават членовите на загрозените групи уште поисклучени во искажувањето на нивните потреби. За да се откријат потребите на одредени групи граѓани, како и да се разберат нивните грижи, неопходно е да се користат одредени приспособени пристапи. Во тој контекст, ромската популација и жените од руралните средини во Македонија се најмногу загрозени, како и лицата со посебни потреби.
  • Учеството на граѓаните повеќе се гледа како процес на информирање на граѓаните за работата на локалната власт, додека учеството во процесот на донесување одлуки е сведено на индивидуално однесување, а не на поголем општествен проблем.
  • Општините не се ограничени со закон и можат да развијат свои механизми за вклучување на граѓаните во согласност со околностите во заедницата.
  • Граѓанските организации не се доволно моќни да влијаат повеќе врз прашањата поврзани со благосостојба на граѓаните.
  • Граѓаните се демотивирани да бидат активни граѓани, бидејќи тие се често манипулирани и нивните иницијативи се заобиколени.

[1] Текстот е заснован врз податоци од „Анализа на постоечките практики на користење на механизмите за консултација со граѓаните во креирањето на локалните политики и нивната ефикасност“, Кристина Хаџи-Василева, Штип: Фондација за развој на локалната заедница, 2017.

[2] м-р Kристина Хаџи-Василева е магистерка по родови и етнички студии на Универзитетот на Гринич, Лондон. и е ко-сопственик и извршен директор на „Консалтинг за стратешки развој“. Има повеќе од петнаесет години искуство во развојниот и граѓанскиот сектор, работејќи за македонски граѓански организации и меѓународни организации и проекти на USAID, OSCE, British Embassy, UN Women и SDC. Нејзината експертиза е насочена кон областите на родова еднаквост, реформа на локалната самоуправа и децентрализација како и во локалниот економски развој и развојот на граѓанското општество.

[3] Закон за финансирање на единиците на локалната самоуправа, Службен весник бр. 61/04, 13.9.2004.

[4] Закон за локална самоуправа, Службен весник на Република Македонија бр.5, 29 јануари 2002.

[5] Ibid.

[6] Ibid.

[7] Закон за референдум и други облици на непосредно изјаснување на граѓаните, Службен весник бр. 81, септември 2005.

[8] http://lokalno.mk/inicijativata-za-spas-na-zeleniloto-vo-karposh-4-dosega-sobra-2-300-potpisi/

[9] Kaase and Newton (1995) – “Beliefs in Government“, Max Kaase and Kenneth Newton, Oxford University Press, Oxford, 1995.

[10] Закон за просторно и урбанистичко планирање, Службен весник бр. 199, 30.12.2014.

[11] „Анализа на отвореноста на локалната самоуправа во Македонија и регионот“, Нада Наумовска и Данче Даниловска, Метаморфозис, Скопје, мај 2017.

[12] Анкета за користење на времето 2014/2015, Завод за статистика на РМ, Скопје, декември, 2015.