Нацев: Земјишна политика

139
Green market in Skopje on September 4, 2017.
Print Friendly, PDF & Email

Пишува: Александар Нацев

За среќа, никој не побара од мене приоритетите за реформи во земјоделството да ги подредам од 1 до 10. Од моја перспектива, првите 9 места на таква листа би ги заземала земјишната политика, а на последното, 10-то место, ќе се најдеше темата за субвенциите – но, таква листа не би личела на ништо.

Субвенциите се нешто ново што му се случи на нашиот земјоделски сектор. Кај земјишната политика, за жал, нема значајна политичка иницијатива од понов датум, а инерцијата од социјализмот е доминантна мисла во таа област, така што мојата оценка за нашата земјоделска политика од осамостојувањето до денес, која ја сумирав во првите реченици на оваа анализа, апсолутно важи за оваа политика.

Зошто размислувам на овој начин е многу тешко да се објасни, а веројатно и да се разбере. Тешкотијата произлегува од фактот што во земјоделството во нашата татковина постојат два паралелни светови кои ретко се допираат. Едниот свет е оној на приватната земја, на која работат и живеат нашите земјоделци; вториот свет е државната земја што, претежно, ја обработуваат комбинати. Двата света се оптоварени со специфични проблеми и се подложни на две посебни дијагнози. Постоењето на два света во еден сектор е проблем сам по себе, а за специфичните проблеми на секој од нив неопходни се специфични решенија (политики).

Ќе се обидам да појаснам, но бидете трпеливи, станува збор за паралелни светови – феномен што, најчесто, го обработува научната фантастика. А, можеби, и ова што го пишувам е од доменот на научната фантастика, бидејќи за мене логичното решение за овој проблем е обединувањето на овие два света. Од перспектива на постојната идеологија во нашата татковина, односно политиката во оваа област, решенијата што ќе ги предложам навистина звучат како фантастика.

УВОД ВО ДИЈАГНОЗИТЕ

Кога го спомнувам терминот земја/земјиште, мислам на обработливо земјоделско земјиште, бидејќи тоа земјиште е најбитно за секој земјоделски сектор, па и за нашиот. Токму на тоа земјиште се одвива интензивното земјоделско производство. Битни се и сточарството, пасиштата, шумскиот фонд, но за тоа во некоја друга пригода. Фокусот е на она што се нарекува примарно производство, а тоа е темел на „надградбата“ – трговијата, преработката, синџирите за снабдување до крајниот потрошувач.

Според нашиот Катастар, Македонија располага со 577.000 хектари земјиште, од кои 338.000 (58% од вкупната површина) се приватни, а 239.000 (42%) се државни. Понатаму, според истиот извор, површината на просечната приватна парцела е 0,22 хектари, а на државната парцела е 0,56 хектари. Треба да не се извлече погрешен заклучок дека државното земјиште е раситнето, бидејќи станува збор за катастарски парцели, а во практика многу од тие парцели се една до друга, меѓусебно се граничат и на тој начин формираат блокови од 5-10-20 и повеќе хектари.

Приватното земјиште, пак, е навистина раситнето, парцелите што ги поседува еден земјоделец се најчесто оддалечени со километри една од друга. За да се формира површина на тревник на фудбалско игралиште, четворица приватни сопственици треба да здружат по една просечна парцела од 0.2 хектари! Општо е познато дека на мали, фрагментирани парцели е невозможно да се применат напредни технологии за обработка, за производството да биде конкурентно. Исклучок од ова правило се многу (капитално и трудово) интензивните култури како, на пример, пластеници, интензивно градинарство и овоштарство на отворено и, можеби, тутунот. Такво производство имаме на ограничени приватни површини. Ако ги замислите приватните парцели како „мравки“, тогаш поголемите блокови државно земјиште би биле „слоновите“. Во наши услови, примената на современи производни технологии е „луксуз“ што е можен само на големите блокови државно земјиште.

Според второто структурно истражување на нашиот земјоделски сектор од 2013 г., земјоделците обработувале 314.000 хектари. Претпријатијата што обработуваат државно земјиште со концесија добиена од државата обработувале 55.000 хектари. Истражувањето е спроведено од Државниот завод за статистика, според методологија на ЕУ и, колку што ми е познато, во соработка со Евростат, агенцијата што ја произведува официјалната статистика на ЕУ. Веќе го насетувате проблемот: споредете ги овие површини со површините од нашиот Катастар, споменати погоре.

За да биде забуната поголема, надлежното Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство (МЗШВ), кое управува со земјиштето во наше име, соопштува дека површината на државното земјиште е 175.000 хектари, од кои до денес се дадени под концесија 100.000 хектари. Земјоделските претпријатија што денес обработуваат земјоделско земјиште, земјата ја добија со приватизација на агрокомбинатите кон крајот на деведесеттите години од минатиот век. Денешните приватни претпријатијата се „наследници“ на агрокомбинатите, а концесиите ги добија по „автоматизам“. Она што поранешните агрокомбинати го обработувале во социјализмот, приватните земјоделски претпријатија го обработуваат и денес.

Моја груба процена е дека претпријатијата денес се носители на концесија на околу 70.000 хектари земја. Остатокот се помали парчиња државна земја, најчесто до 10 хектари, која низ годините нашите земјоделци ја добија под концесија. Но, земјата што ја добија претпријатијата е компактна, квалитетна, уредена со пристапни патишта, во социјализмот поголемиот дел се „покри“ со системи за наводнување, а онаму каде што беше неопходно се направени и канали за одводнување. Поради тоа, ќе се осмелам да кажам дека производниот потенцијал на таа земја е најмалку двапати поголем од потенцијалот на просечното приватно земјиште. Доколку овој „коефициент за производен потенцијал“, наместо два, би бил три, тогаш во релативна смисла, површината на државното земјиште се доближува до вкупната површина на приватното земјиште.

Големи површини не обработуваме – но, да провериме, да не сме пребогати со земја?

Еден од подобрите параметри за споредба на земјоделскиот потенцијал на државите е обработливото земјиште по глава на жител. Според податоците на Организацијата за земјоделство и храна на Обединетите нации (ФАО) од 2009 г., Македонија располага со 0,2 хектари по жител (ха/ж). На ниво на Европа, просекот е 0,4, а за Јужна Европа е 0,2, што значи дека, кога станува збор за основниот земјоделски ресурс – обработливото земјоделско земјиште – ние сме многу просечна нација. Грција располага со 50 проценти повеќе, Бугарија двапати, а Србија два и пол пати повеќе земјиште по жител од нас. Со Албанија и со Хрватска сме на исто ниво според овој параметар. Доколку сме 2 милиони жители во Македонија, тогаш нашето вкупно земјиште, според ФАО, е околу 400.000 хектари.

Можеби помислувате дека многу земја губиме со пренамена во градежно земјиште? Проблемот е голем, но до официјални податоци тешко се доаѓа. Пред некоја година, во Стратегијата за консолидација на земјоделието, се соопшти дека во претходната година со ваква конверзија неповратно се изгубени 470 хектари земја. Тоа е многу неубава бројка, доколку ја помножите со 10-20-30 години. Во случај ваквиот тренд да продолжи 30 години, тогаш, на пример, неповратно ќе биде изгубена површината на која денес се произведува сиот наш тутун (15.000 хектари).

Сѐ додека популистите не дојдоа на власт по вторпат (во 2006 г.), конверзијата на земјиштето за неземјоделски цели беше премногу компликувана и скапа процедура. Тоа го ограничуваше развојот. Но, популистите отидоа во друга крајност: сега одлучувањето е целосно централизирано и поедноставено. Процедурата е поднесување на барање за пренамена до Владата, а за време на владеењето на популистите во изминатата деценија, таквите барања се одобруваа речиси по автоматизам.

Помислете на експанзијата на градовите, индустријата, бесцаринските зони и слично… Во најголем број случаи, станува збор за квалитетно земјиште на периферијата на градовите што, некогаш, интензивно се обработувало. Сакаме свежите земјоделски производи да ни се навистина свежи, а тие доаѓаат токму од такви површини. Со конверзијата, неповратно губиме необновлив производен ресурс – почва.

Овој проблем е многу валиден и, како политика и општество, треба да се замислиме како понатаму?! На просторите каде што се допираат  урбаното и земјоделското земјиште се случуваат и најголемите шпекулации со земјиштето, бидејќи урбанизацијата многукратно ја зголемува вредноста на приватното земјоделско земјиште. Но, ова е само еден од проблемите, имаме и многу други – бидете трпеливи.

ПРАКТИЧНИ ПРИМЕРИ ЗА ДИЈАГНОЗИТЕ

Во случај да имате еден, пет или десет милиони евра и брилијантна идеја за агробизнис (технологија, обезбеден пазар и сл.) и за таа инвестиција ви требаат 50 хектари земја, тоа тешко ќе го реализирате во нашата преубава Македонија. За да купите приватна земја од тој размер, ќе мора да преговарате со 30-40-50 сопственици. Веројатноста со такво пазарење, во разумно време, да се формира нешто што би наликувало на блок или блокови обработлива земја, е многу мала. Дополнително, 50 хектари се многу скромна површина за агробизнис – за илустрација, претпријатијата концесионери на државна земја располагаат со стотици, илјади, а најголемиот земјоделски комбинат во битолско располага со 17.000 хектари обработлива земја.

Втората опција е да чекате оглас за концесија од Министерството, но дали од таму, воопшто, ќе огласат 50 хектари и кога, е сосема неизвесно прашање. Дали ќе ви одговара локацијата, почвата, пристапот до инфраструктурата?

Третата опција е со сопственик, чија фирма е носител на концесија за државно земјиште, да се договорите да ја купите неговата фирма, па со преземањето на фирмата да ја добиете и концесијата. Но, доколку некој воопшто продава, треба повторно да се погоди големината на површината (50 хектари), локацијата, почвата, финансиската состојба на фирмата што ја купувате (скриени долгови и сл.), вработените итн.

Четврта опција – нема.

Ниту една од опциите не е погодна за нормален инвеститор, а потоа се чудиме зошто ни се појавуваат чудни инвеститори (на пример, Субрата Рој, Миленко и сл.), иако баравме инвеститори по целата планета. И повторуваме како папагали дека проблем ни се инвестициите во земјоделството – имате слушнато за овој проблем, нели?

Најголемиот проблем ни е структурата на земјоделското земјиште. Во безброј научни трудови и извештаи (домашни и странски) за нашето земјоделство се констатира дека проблемот ни е раситнетоста на приватното земјиште. Што се случува со и на државното земјиште, никој не проучува, како врз тоа прашање да има ембарго. Структурата на државното земјиште ни е непроменета од социјализмот, а тоа е неодржливо во мала економија што се мачи да се справи со глобализацијата.

КАКО Е ТОА ВО СВЕТОТ?

Статистиката кажува дека нашиот земјоделец поседува просечно околу 1.8 хектари. Просекот во ЕУ е 14.2 ха/фарма (ха/ф). Доколку утре станеме членка на ЕУ, со нашите 1.8 ха/ф ќе се најдеме на самото дно на соодветната табела, пред островот Малта со 0.9 ха/ф која е на последно место, но зад островот Кипар, кој со 3.0 ха/ф сега е на претпоследно место. Во другиот свет, државната земја што по површина е, приближно, една третина од вкупната земја што ја имаме, ситуацијата при една ваква споредба е многу подобра.

Наноструктурата на нашето приватно земјоделско земјиште е, делумно, последица од законската регулатива, но поголемо влијание има непишаното, обичајното право. Познато е дека, многу често, наследниците на земјоделско земјиште (браќа, сестри) не можат да се договорат како да го поделат наследеното и тогаш посегаат по законот, кој вели дека сите треба да добијат идентичен дел (површина) од земјиштето. А и доколку се договорат, имотот најчесто се дели пред да се продаде. По неколку вакви поделби (направено низ неколку генерации), се добива она што го имаме денес. Во делови на Војводина, на пример – иако имавме идентичен правен систем во поранешна Југославија – состојбата е многу подобра. Нивното обичајно право е земјата да ја наследува еден од наследниците, а понатаму, со бракови меѓу наследници, поседот и да се окрупнува.

Обичајното право тешко се менува, а законската регулатива тоа не може да го коригира. Станува збор за многу чувствителна проблематика што е честа причина за конфликти – меѓу семејство, соседи…

Кај нас пазарот на земјоделско земјиште е слободен, земјата се купува/продава, данокот на промет е прифатлив – но, сепак, пазарот е бавен, а со тоа и многу неефикасен. Во развиениот свет на овој пазар во една календарска година, во просек, 0.1 процент од земјоделските имоти го менуваат сопственикот. Едно неодамнешно истражување покажа дека кај нас овој параметар е околу 0.01 процент. Тоа значи дека кај нас во 10 години се случува она што на ефикасен пазар се случува, приближно, за една година.

И тука големо влијание има традицијата, поточно емоциите. Наследеното го нарекуваме „татковина“ или „дедовина“ и многу тешко се разделуваме од него. Политичката и економската неизвесност, што е наша реалност повеќе децении наназад, придонесува да се потпираме на нешто сигурно, а тоа многу често е наследеното земјоделско земјиште. Емоциите во економијата најчесто резултираат со нерационални одлуки, што во овој контекст многу го забавува пазарот и го прави неефикасен.

За жал, кај нас таа нерационалност ја поттикнува и даночната политика. Во 2004 г., во системскиот Закон за данок на имот беше вметната неприменлива одредба, која вели дека земјоделското земјиште што се користи за земјоделско производство е ослободено од данок на имот. Тоа, во практика, значи дека овој данок не се наплатува. Тоа, пак, ги демотивира сопствениците да учествуваат на пазарот, бидејќи од сопственоста не произлегува некаков трошок (данок). Не е случајно што во сите поразвиени пазарни економии овој данок се наплатува, во некои случаи непрекинато, со векови.

Многу од нас кои живееме во град сме и сопственици на земјоделско земјиште, а немаме никаква намера да го обработуваме. Многу од иселениците што немаат намера да се вратат во татковината, исто така се сопственици на земја. Понекогаш, таквото земјиште го изнајмуваме, но и тоа слабо функционира. Резултатот од сето ова е што загрижувачки голем процент од приватното земјиште не се обработува.

Од друга страна, сѐ уште имаме земјоделци кои имаат желба, знаење и капитал да го прошират својот бизнис. Но, земјата што би сакале да ја обработуваат им е недостапна. Тоа е и една од причините за напуштање на селата.

Сето ова е неодржливо и клопчето што побрзо треба да почнеме да го одмотуваме. Добар прв чекор би бил споменатиот данок на имот да се наплатува, иако не станува збор за високо даночно оптоварување што значително ќе го полни централниот буџет.

Нефункционалниот пазар на земјоделско земјиште е причинител и на една друга рак-рана на нашето земјоделство – кредитирањето. Во развиените пазарни економии околу 80 проценти од инвестицискиот и работен капитал во земјоделството се финансира со банкарски кредити, кои се гарантирани со хипотеки на земјоделско земјиште. Кај нас ваквото финансирање е многу блиску до нула проценти, бидејќи, барем до неодамна, ниедна банка не прифаќаше земјоделско земјиште како гаранција за кредит. А кредити, меѓу другото, се неопходни и за купување земја, за да се окрупнат површините.

Нашите банки се добро капитализирани, а поради солидната конкуренција на банкарскиот пазар се во потрага по профитабилни пласмани. Зошто не кредитираат земјоделци? Затоа што немаат начин да ја утврдат пазарната вредност на земјиштето, а веројатно и се плашат дека при активирање хипотека, би имале проблем таквиот имот да го продадат. Едноставно, кога некој пазар слабо функционира, за него нема ни информации. Се распрашував и не успеав да најдам ниту еден посредник (агент) специјализиран за купопродажба на земјоделско земјиште во Македонија. Во градовите ги има многу, но за живеалишта – станови, куќи, викендички… Посредувањето при купопродажба на земјоделско земјиште е убав бизнис секаде каде што земјоделството напредува, но кај нас таа професија изгледа не постои. И тоа не е случајно.

Има и многу други мали, но битни иницијативи, кои можат релативно брзо да ја подобрат состојбата, особено кај пазарот за изнајмување земјиште.

ШТО СО ЗЕМЈАТА ВО ДРЖАВЕН ПОСЕД?

Првиот бран концесии се случи кон крајот на деведесеттите години од минатиот век, кога на новоприватизираните агрокомбинати им беше дадено под концесија земјиштето што го обработуваа во социјализмот. Некои од комбинатите се приватизираа во границите на поранешните „основни организации на здружениот труд“ (ООЗТ), односно во рамките на интерните организациски единици. Оттогаш наваму, некои од нив банкротираа, па ги преземаа, најчесто, нашите олигарси, кои своите богатства ги заработија во други сектори. За потсетување: во еден период се појави и Субрата Рој како концесионер на голем дел од Овчеполието.

Да нема забуна, се приватизираа бизнисите и објектите, земјиштето остана во државна сопственост. Со ваквата приватизација, во тие претпријатија не влезе нов капитал и нови знаења, во најголем број случаи менаџментот не се промени. За жал, со мали исклучоци, капиталот и знаењето ги чекаме да дојдат и ден-денес.

Ова земјиште никогаш не видело пазар, големината, обликот и сите други одлики е како што тоа го замислувале социјалистичките планери до распадот на поранешна Југославија. Во социјализмот имаше долги периоди кога овие претпријатија се прекројуваа со единствена цел, вработените да добијат плата. Се спојуваа успешни со неуспешни претпријатија, па се делеа итн. Доколку денес ги погледнете на карта поголемите површини дадени под концесија, ќе видите многу нелогичности. Едноставно, визиите на социјалистичките планери ги ставивме во „длабоко замрзнување“ и таму ги чуваме до денес. Денационализацијата, до сега, изгледа, не промени многу.

Во првиот бран концесии, земјоделците добија многу ограничена можност да земат под концесија помали површини, веројатно оние за кои големите немаа интерес. Кај овие помали површини, имаше нешто што наликува на пазар, површините јавно се објавуваа и земјоделците се натпреваруваа со наддавање над минималниот износ на концесијата утврден од државата. Ако добро се сеќавам, за сите концесии од првиот бран почетната цена беше 300 кг пченица годишно за хектар земјиште. Претпријатијата ја добија оваа цена по автоматизам, а земјоделците се наддаваа, што беше очигледна неправда. МЗШВ низ годините, од тогаш до сега, ги „чистеше“ имотните листови за помалите расфрлени површини и сукцесивно ги објавуваа тие површини за издавање под концесија. Така, земјоделците добија дополнителни концесии на државна земја.

Бидејќи концесиите што ги добија и што сѐ уште ги добиваат земјоделците се за помали површини и на пократок рок, во понатамошниот текст ќе ги споделам со вас моите ограничени информации за концесиите дадени на претпријатијата.

Големите концесии, според она што може да се дознае, се дадени на 25 или 30 години користење и на многу од тие договори во следните неколку години им доаѓа дваесетгодишен јубилеј од потпишувањето. Почетните 300 кг по хектар се претворени во паричен износ, а колкав е тој износ сега за големите концесионери – Господ знае! Плаќањето во натура (пченица) беше непрактично, но беше и некакво обезбедување од инфлација. Дали сме заштитени од инфлација по конверзијата во парични износи на концесијата, не е познато. Станува збор за долгогодишни договори што се однесуваат на илјадници хектари, околу третина од вкупната површината што ја обработуваат приватните земјоделци. Немам доказ, но еднаш имав можност да прочитам примерок од тие договори за концесија и добив впечаток дека нив ги составиле правниците што во тоа време работеа во тие социјалистички комбинати (пред тие да се приватизираат). Постоел огромен конфликт на интереси, а за јавниот интерес и тогаш не се грижел никој.

Информацијата за процентот на наплата на концесијата, што се плаќа еднаш годишно, досега беше невозможно да се добие. Посредно, од извештај на проект на ФАО што се обидувал да му помогне на МЗШВ во раководењето со ова земјиште, може да се дознае дека наплатата во годините пред воведувањето на субвенциите се движела од 0,5-3 проценти. Проблемот да се добијат овие информации е во тоа што договорите се наоѓаат во подрачните единици на МЗШВ, а ги има 32 низ Македонија, па секоја единица се грижи за наплата на договорите што се однесуваат на нејзина територија. Наплатата би требало да е подобрена по воведувањето на субвенциите, затоа што субвенција се исплаќа само на оние што ги подмириле долговите… Но, кој знае!?

Малку аритметика: просечната концесија по овие договори е околу 20 евра/ха годишно. Неодамнешно истражување на цените на приватното земјиште укажа дека просечната цена на раситнетата земја е 2.000 евра/ха. Но, тоа е просечна цена на мали приватни парцели, државната земја е во просек многу поквалитетна и поуредена. Пазарната цена на поголемите државни парцели е непозната, нема пазар да ја утврди, но многу веројатно би била значително повисока од 2.000 евра/ха. Сепак, и со оваа ниска цена на земјата повратокот на капитал е 100 години! Многу недомаќински договори за концесија се потпишани. Јавен интерес? Доколку приватна фирма на овој начин управуваше со овој капитал, одамна ќе беше банкротирана.

Но, не сме единствените што добија такво наследство. Постоеше една голема сила, Советскиот Сојуз и нејзините сателити, кои по распадот на тој сојуз добија полошо земјоделско наследство од нас. Поранешните сателити се веќе членки на ЕУ – Полска, Чешка, Унгарија, Бугарија… Кај нив, по падот на социјализмот, приватни земјоделци беа реткост (освен во Полска). Ни кај нив не се најдоа многу среќни решенија за државното земјоделско земјиште; но, без сомневање, подобро раководат со државното земјиште од нас.

Тие беа многу помалку подготвени за пазарна економија од нас. Кај нив имаше 100% планска економија, по падот на социјализмот создаваа семејни фарми од нула. Кај нас, 70% од земјоделското производство во социјализмот го создаваа приватните земјоделци. И ги имаше многу кога се осамостоивме, а и уште ги има. Ние, со векови наназад, имаме континуитет со приватното земјоделство, со семејните фарми и со пазарната економија. И во турско концептот бил сличен: се плаќал арач во натура и не сите земјоделци биле сопственици на земја (феудализам), но пазарот функционирал. Тоа ни е сѐ уште големата предност пред другите поранешни социјалистички држави. Не ја искористивме и немаме абер да ја искористиме.

Исклучокот што го споменав погоре за можни решенија за државното земјоделско земјиште е поранешната ДДР – Источна Германија. Таму преку ноќ завладеа правниот систем на Западна Германија и искусната и робустна германска администрација веднаш се фати во костец со проблемите. За земјоделското земјиште формираа специјална агенција, во која вработија искусни менаџери и експерти од секаков вид, ги поткрепија и со солиден буџет. Мандатот на агенцијата, која сѐ уште постои во многу редуцирана форма, беше релативно едноставен: да го реши проблемот со денационализацијата, да го приватизира земјиштето, но истовремено тоа и да се обработува. И луѓето си ја сработија работата како Германци. Не случајно имаат имиџ на вредни и дисциплинирани луѓе, кои не прават компромиси со здравата логика.

Механизмите што ги користеа беа концесии дадени на период од околу 10 години за парцелите што беа со некаков товар, на пример денационализација. Веднаш понудија на продажба мал дел од државното земјиште, а остатокот го дадоа исто така под концесија, но со добро испланирано времетраење на тие концесии. Како што добро испланираните концесии завршуваа, така земјиштето го продаваа со наддавање. На тој начин, земјиштето не престана да се обработува, а на пазарот не се појави одеднаш преголемо количество (површина) на обработлива земја, којашто би ги срушила цените. Одамна ја завршија најголемата работа, а сега само доработуваат. Остварија и значителни приходи за федералниот буџет. Ова, секако, е многу поедноставено објаснување на нивната работа, бидејќи при одлучувањето вклучуваа и социјални и еколошки аспекти, плус просторно планирање, окрупнување на парцелите и слично.

ШТО ПРАВЕВМЕ НИЕ, ИСТОРИСКИ?

Не е лесно да се најдат заеднички именители за двата света – оние на малите земјосопственици и на големите концесионери на обработлива земја – во нашето земјоделство. Оваа материја, во поново време, ја регулира Законот за земјоделско земјиште и низа правилници и уредби што произлегуваат од тој закон. Донесен е во 2007 г. од популистите и, потоа, за време на нивното десетгодишно владеење, изменет е или дополнет дури 17 пати. Самиот факт што Законот е менуван толку пати укажува на хаос во политиката, а во практика измените најчесто се правени за нечии поименични интереси. Сега, замислете каков впечаток оставаат овие промени кај сериозните инвеститори, кога правилата на играта се менуваат 17 пати во 10 календарски години?!

Како што веќе укажав во делот за земјоделските субвенции, заштитата на јавниот интерес воопшто не беше приоритет за популистите, иако со две од 17-те измени внесоа некои уредби кои, божем, го штитат јавниот интерес.

Првата промена е забраната за физичка делба на парцели помали од 2 хектари – намерата е добра, насочена кон тоа да се „реши“ проблемот со раситнувањето на приватните парцели. Веќе спомнав дека обичајното право тешко се менува, па поради тоа административните решенија од овој тип немаат вистински ефект. Од моето скромно познавање на нашиот правен систем, оваа уредба се коси и со многу други закони. При тоа, во јавноста не е претставена анализа на ефектите од оваа промена што е воведена пред повеќе години. Мислам дека ефектот, во најдобар случај, е што наследниците на земјиште го одлагаат спроведувањето на оставинските постапки или прибегнуваат кон алтернативни решенија што не се запишуваат во имотните листови во катастарот. На тој начин, необмислените и паушални желби на законодавецот создаваат нови проблеми. За водење земјишна политика, незавршените оставински постапки се многу голем проблем што го наследивме од социјализмот, а тоа не го коригиравме откако се осамостоивме.

Во Катастарот ќе најдете имотни листови на име на сопственици кои се починати и пред неколку децении. Тоа е наш голем системски проблем што ние самите треба да си го решиме, а се сведува во голема мера на тоа разните неформални договори од минатото да се формализираат. Друго решение нема, процентот на имотни листови за земја за која како сопственик се води починато лице е многу голем. Не знам дали нашиот Катастар некогаш го објавил тој процент, но две ад хок микроанализи на сопственоста во „селски атари“ (површините што ги обработуваат земјоделци кои живеат во едно село) укажаа дека тој процент е 15% кај првиот, но загрижувачки 30% во вториот анализиран случај. И неодамна донесовме уредба што стимулира одлагање оставински постапки.

Оваа состојба предизвикува големи проблеми кај пазарот за продажба и изнајмување земјиште. Доколку ни се појави желба да го подобриме пазарот на приватно земјиште, ќе треба да се зафатиме сериозно и со ова прашање.

Но, тука имаме уште еден огромен проблем, а тоа е денационализацијата. Големи површини за кои се доставени барања за денационализација се „заглавени“ во судовите. Сѐ уште издаваме обврзници за денационализација. Можеби би било добра идеја да се состави некој регистер на такви барања што ќе биде достапен за јавноста, информација што е од суштинска важност за секој потенцијален инвеститор. Размислете како тоа ќе влијае врз пазарот на земјиштето… Долга е таа приказна.

Втората промена во политиката е кај концесиите за државна земја. Веројатно поради фрустрацијата со „првиот бран“ концесии, власта се обиде нешто да промени. Тоа се договорите според кои сопственикот на земјата (државата) не може да го раскине договорот и во случај концесионерот да не ја плаќа договорената концесија. Исто така, тие договори не можат да се раскинат и доколку концесионерот не ја обработува земјата. Се повторувам, но најголем процент од државната земја е даден на 30 години концесија со вакви договори и тие се сѐ уште валидни. Нашите големи земјоделски претпријатија денес ги „доработуваат“ таквите договори. Договорите се наследуваат по автоматизам, со преземање на правното лице кое има концесија, односно наследниците на агрокомбинатите кои, во меѓувреме, банкротираа. Веќе спомнав дека многу од овие претпријатија се преземени од нашите олигарси, со што ги стекнаа и „старите“ (за нив многу поволни) договори за концесија. А веќе рековме и дека надоместокот за годишната концесија е смешно низок.

Реакцијата на популистите на оваа состојба беше, на прв поглед, логична. Од новите потенцијални концесионери се бара бизнис-план за времетраењето на концесијата и банкарска гаранција дека тој план ќе го исполнат, плус други услови. Врз таа основа, се успеа да се раскине договорот со Субрата Рој за многу хектари земја во Овчеполието. Но, и тоа не е решение, бидејќи, според мене, тоа нѐ прави уште поголем „магнет“ за ликови како Субрата. Ќе се обидам да појаснам со пример.

Да речеме дека во ист момент четворица претприемачи дознаваат дека синџир на супермаркети во Финска бараат одредена нова сорта на круша. Едниот од претприемачите е Македонец, има знаење и некаков капитал. Составува убав бизнис-план за крушата, чека да се објави земја што би ја земал под концесија, се убедува со нашите власти околу увозот на садници за таа нова сорта, успева, и за две-три години насадот е засаден. Но, трошоците се поголеми од оние што ги испланирал (шпалир, мрежи за заштита од град и ултравиолетови зраци), па мора да позајми од банка. Заложува приватен имот, засадената круша добро успева, но кај долгогодишните насади првиот значаен род е третата година – и подоцна – од садењето.

Оди кај потенцијалните купувачи во Финска и дознава дека тој пазар е заситен, другите претприемачи веќе испорачале големи количества, засадиле порано. Се мачи да најде други пазари, но не успева во тоа, а банката станува нервозна поради кредитот што претприемачот не може да го сервисира. Негова нормална реакција е да го ископачи насадот и, наместо крушките за кои нема пазар, да почне да одгледува нешто друго. Но, тогаш доаѓа земјоделски инспектор, прави записник, а следниот ден нашиот земјоделски претприемач од Министерството добива известување дека договорот за концесија му е раскинат, а банкарската гаранција е активирана поради неисполнување на бизнис-планот. Во случајов, Министерството го брани нашиот заеднички интерес, по закон.

Овој фиктивен пример се има случено, во најразлични варијации, во различни времиња во вистинскиот живот на многу места на планетава. Но, тоа е само еден пример. Сериозните инвеститори имаат долгогодишни искуства со вакви и многу други проблеми и кога одлучуваат за своите инвестиции, прават сериозна процена на ризиците. Ризикот е огромен за инвеститорот кога од него се бара долгогодишен бизнис-план, гарантиран со банкарска гаранција. Пазарот е непредвидлив и секој инвеститор, за да преживее, мора да се приспособува, некогаш и со радикални одлуки, само за да ги елиминира загубите. А ние бараме сето тоа однапред да го предвиди и да гарантира за тоа.

Никако да научиме дека најдобриот концесионер е оној што ќе понуди највисока концесија по пат на јавно наддавање и, нормално, кој ќе ја плаќа таа концесија. Но, и тоа не е доволно, бидејќи треба да престанеме да го чуваме социјалистичкото наследство. Назад кон Субрата: земјата што тој ја доби, претходно ја обработуваше правно лице, наследник на комбинат со „убав“ договор за концесија, од оние првите. Тоа правно лице банкротираше, но никој не беше заинтересиран да го преземе како правно лице. Земјата стоеше необработена, МЗШВ интензивно бараше концесионер и – се појави Субрата!

Но, земјата на банкротираната фирма упорно ја нудевме според принципот „сѐ или ништо“, односно за концесија се нудеа сите површини што агрокомбинатот ги обработувал во социјализмот, околу 3.200 хектари. Да понудевме на концесија парцелизирани блокови (неколку крупни делови од таа земја одделно), можеби ќе успеевме да најдеме подобри домаќини. На нешто такво веднаш ќе се спротиставеа „чуварите“ на нашето социјалистичко наследство, со аргументација дека земјиштето и онака ни е раситнето – за приватно поседуваната земја тоа е вистина – а нивната постојана порака од времето на социјализмот е „дајте да не го ситниме и ова!“.

Идеологијата е моќна работа, реториката на прв поглед е убедлива. Сепак, од пазарот, од економската и од социјалната реалност нема бегање, колку и да сакаме да се скриеме.

И КАДРИТЕ СЕ ВАЖНИ

Политиката на администрациите што се менуваат во нашата државна реалност може да се процени и низ призмата на тоа колку луѓе, административци, добиваат задача да работат на одредена проблематика. Во случајот на земјишната политика, пред да дојдат популистите на власт по вторпат во 2006 г., во МЗШВ во Скопје работеа најмногу двајца административци, но не со полно работно време за оваа проблематика. Имаа и многу други задачи. Нив ги поддржуваа мал дел од вработените во 32 подрачни единици на МЗШВ. Со доаѓањето на популистите во МЗШВ пред десетина години, се формираше Сектор за регистрирање и управување со земјоделско земјиште. Во него се вработија 15-18 луѓе, поделени во 3 потсектори. Вработените од подрачните единици сѐ уште даваат поддршка, иако имаат и други работни обврски.

Тоа не го реши проблемот со администрирањето на земјиштето. Спомнатиот Сектор во МЗШВ раководи со договори за концесија на 100.000 хектари, мал број се големи договори, но бројот на договори е драстично зголемен со дадените мали парцели под концесија. Се мачат да „исчистат“ имотни листови за уште 75.000 хектари државна земја. Решаваат управни спорови по разни основи. Обезбедуваат документи за пренамена на земјиште и денационализација. Узурпираното државно земјиште е во нивна надлежност. И тоа постои кај нас: бесправно користење државно земјиште, а има случаи и на пренамена (си изградиле куќа или деловен објект на државно земјиште). Така, на вработените во Секторот, за водење политика за приватното земјиште, не им останува многу време.

Пред да заминат од власт, популистите донесоа и Закон за приватизација на земјоделското земјиште во државна сопственост. Нема да навлегувам во детали, Законот е напишан на начин како што бирократите гледаат на остатокот од светот. Неблагодарно е да се дискутираат намери, но тоа беше администрација што легализираше дивоградби за 1 евро/м², потоа продолжи да легализира дивоградби во заштитени подрачја, за на крај да легализира дивоградби изградени на бреговите на нашите водотеци и езера. За среќа, почнаа „бомбите“ на Заев, со тоа настана административно-политичка парализа, па не започна примената на овој закон.

И повторно аритметика: 100.000 хектари што се под концесија, помножени по 1 евро/ха се 100 илјади евра. Но, доколку при продажба површината се помножи со 2.000-3.000-4.000… евра/ха (што се поверојатни пазарни цени), излегуваат убави суми во милиони евра. Тоа е наше, заедничко богатство.

КОНЕЧНО, ВРАЌАЊЕ ВО СЕГАШНОСТА

Каква е состојбата во 2017 г.?

Добивме нова Влада и тукушто завршија локалните избори што го засилија реформскиот мандат на Владата. Неодамна се појавија две нови иницијативи во земјишната политика, едната е потенцијално добра, другата наивна. По една во двата идеолошки „света“, кои ги опишав погоре.

Првата е иницијативата на министерот во МЗШВ, г. Николовски, конечно во Скопје да се донесат сите договори за концесии за државна земја. Повеќето договори физички се наоѓале во подрачните единици на МЗШВ. Знаете, откога се потпишани големите договори, ги снема факс-машините како технологија, а со електронскиот потпис полека ги снемува фотокопирите и скенерите – а договорите никако да дојдат до Скопје! Без трошка иронија повикувам да ја поддржиме иницијативата на г. Николовски во надеж дека, еден убав ден, јавноста ќе ги види тие договори. За него ова е наследена ситуација и се труди да ја подобри, но видете им го паметот на сите министри досега, односно оттогаш кога се потпишани првите договори?!

Да не има анекси на тие договори? Законите што ја регулираат оваа област даваат големи дискрециони права на раководството на МЗШВ. Се плашам за првите договори, оние големите, од крајот на деведесеттите години, да не се коригирани, надополнети, изменети?

Иницијативата на министерот ја нареков „потенцијално добра“, поради тоа што тој најави ревизија на договорите за концесија што биле потпишани во последниве 11-12 години. Таа ревизија ќе треба да ги опфати сите договори и, конечно, во таа „црна кутија“ да навлезе маку светлина. Претпоставка е дека договорите се веќе во МЗШВ каде што се обработуваат. Првобитните големи договори ќе почнат да истекуваат во годините што доаѓаат, па се поставува прашање дали тие земјоделски површини, по автоматизам, повторно ќе им се дадат на „старите“ концесионери?

Втората, по малку наивна иницијатива, е најавениот нов проект, финансиран од ЕУ, што ќе го имплементира ФАО, за консолидација на земјоделското земјиште. Консолидацијата во социјализмот се нарекуваше комасација, а идејата е земјоделците (со посредство на државата) меѓусебно да разменат парцели и на тој начин да формираат поголеми површини на кои ќе има надеж за конкурентно производство. Во социјализмот, колку што ми е познато, имаше само еден обид за размена на парцели, во едно село близу Битола.

Според меѓународните искуства, успехот на консолидацијата по пат на размена на парцели зависи од неколку фактори: ефикасен пазар на земјоделско земјиште; повеќегодишни официјални податоци за цени по кои се купувало/продавало земјиште во дадениот локалитет; регулативата за процена на вредност на земјата и искусни проценители што го прават тоа; ажурираност на катастарот; а потоа и традиција, но и доверба во државата што се јавува како посредник во размената на парцелите.

Накусо, нашиот пазар за земјоделско земјиште е мошне неефикасен (спор); нашата официјална база на податоци за постигнати цени при трансакции со земјоделско земјиште почна да ги регистрира тие податоци минатата година; регулативата за процени ни е застарена и неприменлива за оваа намена; немаме искусни проценители за оваа проблематика; катастарот на земјоделско земјиште е во многу полоша состојба од урбаниот; немаме традиција за размена на парцели; а за довербата во државата – секој може да донесе сопствен заклучок.

Анализите на вакви програми во држави што имаат повеќедецениска традиција со консолидација од овој тип (земјите од Скандинавија, Германија, Холандија) укажуваат дека ваквите програми се многу скапи, опфаќаат многу мали површини и се бавни. Економската оправданост е контроверзна. Таму временскиот просек – од почеток на процедурата за репарцелизација, до издавање консолидирани имотни листови – е 10 години. Експертите овој тип на консолидација на земјиштето го нарекуваат „Ролс-ројс пристап“, бидејќи е несомнено добар, но многу скап. И прилично бавен.

Се определуваме за најскапиот пристап што, доколку профункционира (во што не сум убеден), во следните неколку децении ќе го реши проблемот на само неколку промили од вкупната површина приватна земја. Законот за консолидација предвидува размена на парцели и без согласност на сопственикот. Тоа е многу контроверзен пристап. Во тој закон зборот „доброволно“ не е спомнат ниту еднаш. Поделбата на имотот по основа на наследство е честа причина за семејни кавги, но за жал и за крвни деликти. Секојдневие ни се имотни спорови меѓу соседи, кои понекогаш лошо завршуваат.

Овој проект е „наследен“ од претходната влада и, според мене, претставува уште една популистичка бајка за придобивање гласачи: популистичката порака е дека нешто се прави, а што и кога ќе постигнеме – ќе видиме. Ова се случува во услови кога државните ресурси за управување со земјиштето се многу ограничени, со администрација што е преоптоварена со реформски агенди, а ѝ се додава нов товар. Проектот ќе ангажира странски експерти, но тој има почеток и крај, а експертите ќе најдат друга работа. Товарот ќе остане на нас. Пропуштена е шанса ограничените ресурси да се насочат кон решавање на вистинските проблеми. А доколку тие проблеми не се решат, нема надеж за ваков тип консолидација.

ЗАКЛУЧОЦИ… ИЛИ НОВИ ДИЛЕМИ?

Тајмингот за неминовните промени во политиката на кои укажав треба да се стави во контекст на неодамнешната изјава на нашиот премиер Заев, дадена во присуство на комесарот за проширување на ЕУ, Јоханес Хан. Премиерот изјави дека очекуваме членство во ЕУ до 2020; но, ајде, нека биде и следната декада. Членството во ЕУ ни отвора многу убави можности. Тоа е пазар со 500 милиони потрошувачи, голем мегдан на кој играат големи и со децении етаблирани играчи, но на тој пазар пардон нема. Ќе бидат огромни можностите за наш развој, каква што ќе биде и безмилосната конкуренција. Како нашето земјоделство ќе се снајде на тој мегдан, ќе видиме. Но, треба што побрзо да се подготвиме за тој мегдан, пропуштивме години откога станавме држава кандидат за членство во ЕУ.

Јас сум оптимист. Нашиот земјоделец е жилав и снаодлив, ќе проработи пирејот во нас, но разберете го ова и како повик да не дозволиме сета тежина на прилагодувањето кон ЕУ повторно да падне само врз грбот на земјоделците. Тие таков товар понеле повеќепати во нашата историја. Во случајов, одиме кон нешто што е познато и исклучиво по наша волја што е, ако не се лажам, за првпат во нашата историја.

За субвенциите решението е многу едноставно, се надевам колку-толку го објаснив. Патот е тој: Европа, Заедничка земјоделска политика. Треба само да се сработи она што се бара од нас, но да почнеме веднаш.

Од друга страна, голем дел од земјоделците му се налутија на СДСМ на почетокот од деведесеттите години од минатиот век поради укинувањето на субвенциите за земјоделието, но не се во право. Во тоа време бевме млада држава, државниот буџет беше во многу слаба кондиција, изборот беше меѓу увоз на струја, нафта, плати на администрација, пензии, социјална поддршка и субвенции за земјоделците. Тогаш опцијата да се создава државен долг со продажба на обврзници на пазар на капитал (домашен и странски) не постоеше. Претпоставката на одлуката за укинување на субвенциите беше дека, и без нив, селото нема да гладува. Иронијата оди дотаму што во тоа време идеолозите на СДСМ беа повеќе загрижени за агрокомбинатите, бидејќи тие беа зависници од субвенциите. Но, тогаш најголем проблем за земјоделците беше губењето на 22 милионскиот пазар на поранешна Југославија. Сега одиме во Европа, многу поголем пазар, дел од поранешната Југославија е веќе таму.

ВМРО-ДПМНЕ по вторпат дојде на власт со полн буџет, кризите веќе беа минато и ним не им беше тешко да воведат субвенции во земјоделството. Таа власт безмилосно создаваше нов државен долг што ќе го враќаат следните генерации. Но, субвенции не добија само земјоделците, истото го добија странските инвеститори, странските туристи, некои извозници, административците што седат дома, административците што одат на работа без работни обврски итн. Земјоделците, според мене, треба, можеби и повеќе, да се лути на СДСМ од деведесеттите поради следната тема – земјишната политика.

Земјишната реформа е покомпликувана, а во неа спаѓа и земјишната политика. Тоа е „мајката“ на сите реформи во земјоделството. Кога структурата на секторот е најголем проблем, тоа е единственото решение. На пазарот на ЕУ ќе се сретнеме со најстарите капиталистички држави на планетава, веќе сме делумно таму како држава кандидат за членство. Во нашето земјоделство сѐ уште ја нема ни на повидок креативната деструкција на капитализмот – големиот го јаде малиот, големиот ако порасне премногу, се распаѓа на помали делови итн. Нашите земјоделци креативната деструкција многу добро ја познаваат, со векови се приватници.

Нашите политичари многу сакаат да ги заштитуваат земјоделците, па ги штитат и од некои неминовни, на прв поглед непопуларни процеси, во кои земјоделците, всушност, многу добро би се снашле и, на крај на денот, би живееле подобро. Поради тоа и ги напуштаат селата, не гледаат перспектива во она што го прават, бидејќи успешните не можат да растат, за тоа им треба земја (а и капитал за инвестиции). Најпродуктивната земја е кај претпријатијата, добиена по социјалистичката инерција.

Земјишна реформа, по правило, не е потребна во држави што имаат функционална пазарна економија, таму пазарот нивелира. Но, ние од турскиот феудализам се најдовме во Кралството Југославија, па потоа во војна, па речиси половина век социјализам, за конечно да следува парализа. Поради тоа, сега, земјишната реформа е неопходна.

Од моја перспектива, таквата реформа би требало да има една единствена цел: да ги обедини двата света – малите и големите обработувачи на земја – во нашето земјоделство на еден и единствен пазар за земјоделско земјиште. Само тој пазар „знае“ која е оптималната големина на една фарма, на еден агробизнис што обработува земја. Треба време пазарот да ја промени структурата, но тоа е единствениот одржлив механизам за тие процеси. Да не го заборавиме и пазарот за изнајмување, кој најбргу може да ја подобри структурата на земјопоседништвото. Тоа, во практика, значи да направиме сѐ што треба за да профункционира пазарот на приватно земјоделско земјиште.

Истовремено, треба да започнеме со внимателна приватизација на државното земјиште. Германскиот пример што го споменав е добар водич за таква политика. Но, секако треба да сме многу креативни во примената на нивните искуства кај нас. Моја препорака е во таа приватизација да ги фаворизираме земјоделците. Сепак, не смееме премногу да ги дискриминираме ни нашите претпријатија, па ни странците, бидејќи одиме во ЕУ. За сето тоа постојат фини механизми, политики.

Знаете инерцијата во оваа политика знае да продуцира и многу непредвидливи последици. Апсолутно не предвидувам примеров што го посочувам да се случи кај нас, но помислете на хрватскиот „Агрокор“. Хрватската земјишна политика е слична на нашата. Сопственикот  на оваа голема бизнис-империја започна со преземање на поранешните хрватските агрокомбинати. Тоа беше базата, потоа се прошири на најголемиот синџир супермаркети во Хрватска, потоа меѓународни супермаркети („Меркатор“) и многу поранешни агрокомбинати во Србија и во Босна. Се фокусираше на агрокомбинатите што имаа преработувачки капацитети. Неговата компаративна предност беше сопственоста на целиот синџир на снабдување со храна, така во своите супермаркети нудеше поевтина храна, што е пак главна атракција за потрошувачите. Кај нас нема концентрација од овој обем за сега, но огромниот пазар на ЕУ и конкуренцијата коригираат многу системски недоречености откога една држава ќе стане членка, понекогаш тоа е драстично како во случајот на „Агрокор“.

Можеби помисливте дека анализава е напишана од експерт за субвенции и земјишна политика. Тоа не е вистина, јас сум само познавач на состојбите, а во нашата администрација и надвор од неа имаме луѓе што оваа проблематика ја познаваат многу подобро од мене. Ги имаат и информациите што јас ги немам. Ова е повик малку похрабро да излезат во јавноста со нивните идеи. Доколку се „ослободи“ таа креативност, за што е неопходна политичка волја, ќе се најдат и подобри решенија од овие што јас ги предлагам.

Последниот повик е градот и селото подобро да комуницираат. Голем дел од јавноста е во градовите и недоволно ги разбира проблемите на селото. Заинтересирајте се, селаните имаат проблеми, а политиката се утврдува во Скопје. Досега имаше и некакви фиктивни консултации со јавноста за земјоделската политика, бидете проактивни.

На крај метафори и симболика. Имам впечаток дека сме заглавени во некој процеп меѓу Бекетовиот „Чекајќи го Годо“ и „Процесот“ на Кафка. Упорно го чекаме шумарот да ни ги реши проблемите, но најчесто (како јунакот на Кафка) чекаме на погрешна врата. Во режија на нашите популисти 11 години живеевме во Орвеловата „Животинска фарма“. Доста е, време е за нешто наше, оригинално, автохтоно. Можеби не знаевте дека пирејот е многу интересно растение, знае и да хибернира. Тоа му е само еден од многуте одбранбени механизми поради кои тешко се искоренува. Мислам дека крајно време е пополека да го разбудиме, доста спиеше.

 

 

 

РАМКА:

 

СУБВЕНЦИИТЕ И ЗЕМЈОДЕЛСКА ПОЛИТИКА

 

Најкраток опис на нашата аграрна политика би бил: „инерција и немање желба да се фатиме во костец со проблемите“. Како со неа да раководи некој автопилот, кој е програмиран да се движи исклучиво по линијата на најмал отпор. Веднаш по осамостојувањето, идеологијата беше да се дава отпор на приватизацијата на агрокомбинатите. Одлагаа, времето ги згази, приватизираа набрзина, без никаква визија. Потоа дојдоа популистите, направија многу глупости. Дојде време на безбедносни кризи и немаше политика во земјоделството. За на крај повторно да дојдат популистите што цели 11 години правеа театар од земјоделството.

Веројатно најголема промена во политиката во земјоделството се случи за време на владеењето на претходната (популистичка) влада која земјоделските субвенции од незначителна сума, кога дојде на власт, ги доведе до ниво на исплати од околу 100 милиони евра годишно. Бидејќи значителен дел од субвенциите се исплаќаат по единица aутпут (килограм грозје или литар млеко), годишните исплати варираат според приносите, а тие пак се зависни од временските услови, кои се менливи и непредвидливи. Моја конзервативна процена е дека во последните пет-шест години на владеењето на популистите се исплатени околу 500 милиони евра на име субвенции во земјоделството.

Тоа се средства што се исплатени на банкарски сметки на земјоделци и претпријатија од примарното производство по основа на различни т.н. мерки што се субвенционираат (тутун, грозје, млеко, плаќања по хектар и сл.). Во 2016 г. имаше повеќе од 40 такви мерки, пред тоа беа многу повеќе. Тука не влегува субвенционирањето на инвестициите од националната програма за рурален развој и ЕУ средствата за ИПАРД програмата. Веројатно знаете дека имаме голем проблем со искористување на ИПАРД грантовите што ги финансира ЕУ, но и користењето на средствата од националната програма не е многу подобро. Но, ќе се задржам на „големите“ субвенции, тоа се оние за кои имаме обврска да ги исплаќаме по еднаш секоја календарска година, споменатите 100 милиони евра.

Процената на ефектите од субвенциите е компликувана задача бидејќи, како што напоменав, временските услови многу влијаат врз аутпутот од земјоделството. Поради природата на секторот тој реагира многу побавно на „нови политики“ во споредба со другите сектори, а екстерните фактори како на пример економски кризи, „трговски војни“ и слично, уште повеќе ги усложнуваат таквите процени. Поради тоа тие ефекти се „мерат“ на подолги временски периоди (временски серии на податоци), најчесто декади. Дополнителен проблем е што во отсуство на попис на населението тешко е да се квантифицираат миграциите, а редовната статистиката за приходите на земјоделците и инвестициите во земјоделството е недоволно прецизна за оваа намена.

ПАРАМЕТРИ ЗА НЕУСПЕШНОСТ?

Според мене, во дадените услови, најприфатливи параметри за ваква процена би биле трговскиот дефицит со земјоделски производи и промените на бројот на ученици во основните училишта. Дефицитот е економски параметар, бројот на ученици е социоекономски т.е. солиден индикатор за миграции. Редовната статистика е многу прецизна во овие области (увоз/извоз на храна и број на ученици). Релевантната временска серија за трговскиот дефицит е само 6 години, бидејќи толкав е и периодот во кој се исплатени позначителните суми по основа на субвенции. За бројот на децата во основните училишта земав временска серија од 15 години наназад. Резултатите што ги добив со ваква едноставна анализа не се воопшто охрабрувачки. Трговскиот дефицит е отприлика стабилен, а трендот на намалување на бројот на деца во основните училишта е исто така непроменет.

Трговскиот дефицит со храна за периодот 2011-2016 г. е постојано поголем од 200 милиони УСД, односно увезувавме многу повеќе храна од што извезувавме. Бројот на децата во основните училишта во 18 рурални општини (општини чија локална самоуправа е лоцирана во село) за периодот 2001-2016 г. е намален за 35 проценти. За споредба, на државно ниво (каде што се вклучени и руралните општини), бројот на ученици е намален за 23 проценти. Кај двата параметри битни се трендовите. Кај учениците, трендот на намалување на нивниот број во основните училишта во руралните средини од година во година е отприлика константен. Како што веќе кажав, временската серија за дефицитот е кратка за да се донесат дефинитивни заклучоци, но почетниот тренд за период од 6 години е апсолутно загрижувачки.

Знаете, по исплатени отприлика 500 милиони евра за 6 години, би требало да се очекува производството да се зголеми, трговскиот дефицит да се намали и секако да се забави иселувањето од селата – во нормални држави тоа се очекувањата од субвенциите во земјоделството. За познавачите на оваа проблематика овие првични резултат од драстичното зголемување на субвенциите кај нас се очекувани, бидејќи целата политика за субвенционирање т.е. „мерките“ по кои се врши исплатата на субвенциите се донесени на многу чуден начин.

Одлуките се носени врз основа на лобирање од интересни групи кои произведуваат одреден земјоделски производ, а единствени корекции на лобирањето се правени од теснопартиски политички интереси, т.е. избрани се оние мерки што носат повеќе гласови во руралните средини. Станува збор за политика за субвенционирање, чија цел е првенствено корупција на гласачи. Потоа од избори до избори се лицитира со ветувања дека исплатите по мерките што носат најмногу гласови ќе се зголемат и дел од таквите ветувања се исполнуваат. А пошироката јавност ја прифати идеологијата (пропагандата) на популистите дека успешна земјоделска политика е онаа што во една календарска година исплаќа повеќе пари на земјоделците.

И започна трка: кој повеќе ќе исплати, тој е подобар, а што постигаме со тоа е небитно. За популистите состојбата на државниот буџет беше небитна, намалуваа даноци (приходи), а дупките во буџетот од намалените даноци релативно лесно ги пополнуваа со продажба на државни обврзници (државен долг) на домашниот и на меѓународните пазари на капитал.

Јас не знам за каква било дебата досега на тема субвенции каде што некој објаснил што сакаме да постигнеме со субвенциите, а никогаш јавно не се ни спомнати индикатори по кои ќе го мериме ефектот на поединечните „мерки“ по кои се врши исплатата на субвенции. Кога главните цели на една политика е купување гласови, тоа систематски го подрива јавниот интерес – подобрување на конкурентноста на секторот и забавување на миграцијата од рурални средини. За жал, тоа е нашата реалност.

МНОГУ НЕЛОГИЧНОСТИ

Има многу примери за нелогичности на оваа политика, во оваа пригода ќе споменам еден екстрем, тоа е субвенцијата за тутун. По основа на таа мерка, секоја година се исплаќаат околу 25 милиони евра. Највисока субвенција по хектар во ЕУ е во Холандија и изнесува околу 450 евра/ха. Нашите тутунари, според просечниот принос на тутун по хектар, со сегашната субвенција од 60 ден./кг, добиваат 1.500 евра/ха. Тоа е повеќе од една четвртина од сите субвенции што се исплаќаат во нашето земјоделство и сточарство. Тутунот се одгледува на помалку од 15.000 хектари земја, а земјоделците во Македонија вкупно обработуваат 270.000 хектари. Но, субвенции добиваат и сточари и претпријатија што се занимаваат со земјоделство (претпријатијата не одгледуваат тутун). Ситуација во последните 4-5 години апсолутно не е фер за оние што не одгледуваат тутун и добиваат значително помали субвенции, а нив ги има многу повеќе.

Најголемиот број земјоделци не се организирани толку добро како семејствата што одгледуваат тутун – околу 25.000 семејства, помножете ги по 2-3 гласачи просечно по семејство. Тутунопроизводителите се концентрирани во неколку региони, така што ако ги добиете нивните гласови на кои било избори, имате сигурни градоначалници или парламентарци. Тутунопроизводителите се прилично компактна лоби група и поради тоа лесно го добиваат она што го бараат од политичарите. Но, мал број од тутунарите произведуваат само тутун, што значи дека повеќето тутунарски семејства добиваат субвенции и по друга основа (домат, пипер, млеко итн.). Во оваа игра народната „кротко јагне од две мајки цица“ не важи, важи спротивното, пргавото јагне цица од повеќе мајки. Во Пелагонија видов (и сликав) тутун насаден меѓу редови на лозов насад (шпалир). На глупостите им нема крај, но тоа е нашата политика.

Навистина е тажно кога една држава која е кандидат за членство во ЕУ и започнува со субвенционирање на земјоделството, да избере политики што се некомпатибилни со Заедничката земјоделска политика (ЗЗП) на ЕУ. Со зачленувањето во ЕУ се прифаќа ЗЗП речиси по автоматизам, за ЗЗП не може да се преговара (некои дребулии да) и субвенциите стануваат обврска на Брисел. По зачленувањето, парите од Брисел националната администрација само ги администрира, суверенитетот за политиката за субвенции се префрла на институциите на ЕУ и во иднина одлуките за сè што е поврзано со субвенции во земјоделството се носат на тоа ниво – затоа се нарекува „заедничка политика“.

Злите јазици статусот на земјоделците кои се под капата на ЗЗП го објаснуваат како „државни чиновници на Брисел“, бидејќи ќе добиваат пари од тој извор сè додека постои ЗЗП, а ЗЗП е неопходна за функционирање на заедничкиот пазар на ЕУ. Заедничкиот пазар, пак, е суштината ЕУ, затоа постои како унија. ЗЗП учествува со околу 40 проценти во буџетот на Европската комисија, но во моментов ЗЗП е само 0,43 проценти од бруто-домашниот производ (БДП) на ЕУ. Уделот на земјоделството во ЕУ е само 1,6 проценти (толку придонесува за вкупниот БДП) и вработува 5 проценти од работоспособното население. Кај нас земјоделството придонесува околу 10 проценти во нашиот БДП, нашата земјоделска политика нè чини околу 2 проценти од нашиот БДП и вработува повеќе од 15 проценти од работоспособното население.

ЗЗП во последните 15 години е константна, знаевме дека со нашето влегување ништо не можеме да промениме во таа политика (500 милиони жители на ЕУ веќе се договориле за сѐ, после долги и мачни преговори), а во моментов имаме ситуација кога итно треба да почнеме да се прилагодуваме кон ЗЗП. А почнавме од нула субвенции и имавме познат модел (ЗЗП) кој само требаше да го спроведеме на начин што најмногу ни одговараше нам. Прилагодувањето кон ЗЗП сега ќе биде болно како што тоа беше случај и со сите држави членки на ЕУ. Ќе имаме несреќни земјоделци (тутунарите најмногу), политичарите неволно ќе објаснуваат како тоа некои бенефиции, по основа на субвенции, ќе мора да се намалуваат.

ЛОШИ УЧЕНИЦИ

Навистина не можам да разберам зашто не сакаме да учиме од грешките на другите, а фактот што доцниме со зачленувањето ни овозможи да видиме кои политики пред влезот во ЕУ предизвикуваат најмалку шокови за секторот откога тој ќе влезе под капата на ЗЗП. И повторно потсетувам, имавме единствена можност сите тие лекции да ги примениме бидејќи појдовме од нула субвенции!

Но, решението за нашиот проблем со субвенциите е многу едноставно – брзо прилагодување кон ЗЗП. И тука добро стоиме, имаме сè уште неколку непопулистички мерки во субвенционирањето, тоа се плаќањата по хектар (една сума за сите), што во суштина е политиката за субвенционирање на ЗЗП – тоа е европската политика. Можеби ќе се зачудите, но имаме и институции што европската политика можат веднаш да ја применат, нашата администрација е подготвена за тоа.

Да не се заборави – додека нашите популисти бараа стратегиски партнери и меѓу најмрачните режими на планетава, а со тоа „плукаа“ врз подадената рака од ЕУ – тие не се откажаа од нас и со пари на нивните даночни обврзници ни ги направија институциите што се неопходни за спроведување на ЗЗП. Тие институции (регистри) се: (1) Агенција за плаќање со модерен хардвер и софтвер за администрирање на исплатата на субвенции, плус систем за контроли на тие исплати; (2) современ регистер на фарми каде што секој земјоделец ги пријавува своите земјоделски површини (бидејќи европската политика е плаќање по хектар); (3) модерен систем за идентификација на животни каде што земјоделците ја пријавуваат стоката; и (4) модерен систем за идентификација на земјишни парцели, што неодамна беше обновен со сателитски снимки на нашите земјоделски површини. Ги има и други, помали, но исто така битни, да не ги набројувам, ги споменав најскапите, т.е. имаме сè што ни треба за промена во политиката.

Поранешните социјалистички држави кои се сега членки на ЕУ се изнамачија да ги создадат овие институции на време – пред да станат членки. Некои влегоа неподготвени, па не можеа да ги исплаќаат субвенциите од Брисел во првите неколку години од членството. Она што нам ни недостасува е политичка волја и визија. За целосно да ги усогласиме нашите субвенции со ЕУ, во реално време, веројатно ни е неопходен транзициски период од две-три години. Доколку во следните неколку месеци во Македонија не слушнете најава за ваква промена во политиката за земјоделски субвенции – загрижете се (дозволени се и умерени панични реакции!) и почнете агресивно да прашувате зашто тоа не се случува.

На крај на денот европскиот пристап во субвенционирањето е многу подобар за нашиот земјоделски сектор, бидејќи исплатите по килограм или литар производство се лоши субвенции – тоа е докажано секаде на планетава. Лоши субвенции имаше и во ЕУ пред последната реформа, ако се сеќавате таквите субвенции создадоа огромни пазарни вишоци на речиси сè што се субвенционираше. Имаа планини од путер и млеко во прав за кој даночните обврзници плаќаа по вторпат за складирање. Плаќаа и третпат за извозна субвенција, за нешто од тоа да може да се продаде на светскиот пазар. Имаа програма со која преработуваа вино во индустриски алкохол, многу скапа операција за даночните обврзници. Планирањето на државниот буџет е отежнато со лошите субвенции, бидејќи висината на исплатите зависи од приносот, а тој, пак, зависи од временските прилики.

Но, научија од своите грешки и пред 15 години ја донесоа политичката одлука и набрзо прејдоа на плаќањата по хектар – повеќе немаат прескапи вишоци на производство. Верувајте ми дека тие се загрижени за своите земјоделци исто како и ние, а со промената на политиката не беа среќни сите земјоделци. Во ЕУ ги има многу, добро се организирани и се прилично моќна лоби група. Но, јавниот интерес превладеа. Сега земјоделците во ЕУ наместо да го произведуваат она што им го кажува субвенцијата (по килограм или литар), произведуваат она што го бара пазарот. Транзицијата не им беше лесна, но ја направија, кај нив лошите субвенции се минато.