Треновски: Економски предизвици – „Старо вино во нови шишиња“?

893
Photo taken on April 4, 2017, shows imitation of galleons in river Vardar in Skopje.The new Mayor of Skopje, Petre Silegov has said to AFP he has ordered the removal of imitation of galleons from the Vardar river that were installed by the previous government for safety reasons stressing that the ‘ships’ hinder the normal water flow and, if the water level rises, it could result in spillage./ AFP / Robert ATANASOVSKI
Print Friendly, PDF & Email

Пишува: Борче Треновски

Извештаите за клучните економски „жешки“ теми на дел од меѓународните институции – ММФ, Светска банка, Извештајот на ЕУ за Македонија, рејтинг агенциите и др. – често не донесуваат значајни новини, а во еден дел забелешките претставуваат „старо вино наполнето во нови шишиња“, што веќе било „сервирано“ и од многубројни домашни експерти, професори и претставници на граѓанскиот сектор. Повеќе од јасно е дека главните старо/нови точки во кои се потребни конкретни планови за реформи, сумирано, остануваат:

  • Нивото на јавен долг, фискалната одржливост и потребната фискална консолидација;
  • Ефикасноста на јавниот финансиски менаџмент;
  • Трошењето на јавните пари, транспарентноста, отчетноста;
  • Специфичната структура на буџетот во однос на трансферите (социјалните, пензиските);
  • Големата стапка на невработеност и, во тој контекст, минималната плата и продуктивноста на трудот;
  • Степенот на сивата економија;
  • Променливата бизнис-регулатива и влијанието на државата во економскиот живот, вклучително и политичкиот економски циклус;
  • Потребата од реформи во сферата на домашните мали и средни претпријатија;
  • Стабилната макроекономска политика и финансискиот сектор;
  • Поддршката и улогата на странските директни инвестиции (СДИ); итн.

Наспроти забелешките и сугестиите, во последните неколку години има заложби за поправка и подобрување на постојната ситуација – нови реформи, закони, преструктуирања, промени. Меѓутоа, и покрај многуте упатувања во бројни извештаи, сепак останува клучното прашање: каква промена, каква активност треба да се преземе за да се покажат конкретните правци во кои треба да се движиме?

Во оваа насока, потребна е сеопфатна анализа на ефикасноста на реформите во претходно споменатите подрачја. Треба јасно да се утврдат ефектите, влијанијата и ризиците од секоја реформа, и во смисла на периодот што измина, но и со антиципација на најавените реформи во периодот што доаѓа. Дискусијата во контекст на потребните промени често застанува во точката дека ние преземеме чекори и донесуваме закони и активности… – но, недостасува другата, уште поважна страна во приказната (другата „рака“ за да се создаде аплауз) за тоа што постигнуваме досега со реформите и со промените, каде се наоѓаме и каде сакаме да бидеме за неколку години. Таквата анализа треба да покаже зошто и дали не функционираат некои закони и претходни реформи, кој е одговорен за неефикасноста, каде потфрливме, што нѐ води до клучниот одговор за тоа што треба да смениме за да ја подобриме нашата ситуација. Ова, често, е поврзано со – барем досега – отсутната самокритичност на политичките елити.

Политичката волја е клучна во оваа насока: само јасно и отворено утврдување на нашата реална економска позиција, поддржана од транспарентен, инклузивен и отчетен процес на реформи, може да донесе ефекти, да ја подобри благосостојбата и да ја забрза економската еволуција.

ШТО ДА СЕ ПРАВИ СО ЈАВНИОТ ДОЛГ?

Кога зборуваме за нивото на јавен долг во мала и отворена економија како Македонија, треба да имаме предвид дека станува збор за еден индикатор што не треба да се разгледува одвоено од карактеристиките и структурата на една економија. Во оваа насока, треба да ги имаме предвид сите фактори и предизвици со кои се соочуваме, а кои ја прават нашата економија исклучително чувствителна на промени во окружувањето, со понатамошни реперкусии врз фискалната сфера.

Таа сензитивност на македонската економија, пред сè, се должи на концентрираноста на македонскиот извоз во мал број земји, увозната зависност и трговската отвореност на земјата, големата детерминираност на растот на домашниот БДП од странската ефективна побарувачка (иако трендовите се позитивни, сѐ уште има неизвесност околу процените за растот на економиите од еврозоната за 2018 г., поврзани со последиците од Брегзитот итн.), сензитивноста на приливите и одливите на капитал (СДИ и нивната концентрираност).

Овие генерални детерминанти за движењата во македонската економија не е едноставно да се променат на краток рок. Кога работите во окружувањето не одат на добро, тие сериозно го ограничуваат нашиот фискален маневарски простор. Различни економии со различна структура се повеќе или помалку ранливи во овој контекст, па споредбата на Македонија со други земји само според нивото на долгот, не е секогаш издржано. Чести се предупредувањата од меѓународните институции (пред сѐ од ММФ) дека на малите и отворени економии, кога ќе го надминат прагот на јавен долг од 50% од БДП, им треба многу подолг период тој долг да го вратат на првобитното ниво, споредено со развиените економии.

Ова е првата променлива варијабила во равенката на јавниот долг, а втората се однесува на ефикасноста на јавните финансии во Македонија и нивните ефекти врз економската активност. Тоа, понатаму, може да овозможи враќање на долгот. Конечно, не помалку важна е политичката волја и заложба да се стабилизира нивото на јавниот долг.

Периодот 2000 – 2008 г. се карактеризираше со континуиран пад на јавниот долг од 47,9% од БДП на најниското ниво од 23% од БДП во 2008 г., а државниот долг во 2008 г. изнесуваше 20,5% од БДП . Но, од од таа година наваму, долгот почна да расте како резултат на влошените економски услови и водењето експанзивна фискална политика на Владата. Задолжувањето на државата, особено кон странство, стана значаен извор на средства за покривање на јавните расходи – задолжувањето во странство е зголемено од 1,1% во 2004 г., на 10,2% во 2013 г. Во 2016 г. долгот достигна ниво од 47,8% од БДП, додека во моментот (првиот квартал од 2017 г.) јавниот долг изнесува околу 46%.

Она што е карактеристично е што јавниот долг сè повеќе се разликува од долгот на централната влада, поради тоа што одредени капитални трошоци се пренесоа надвор од буџетот, на сметка на јавните претпријатија (на пример, претходната влада помести голем дел од патните инфраструктурни проекти надвор од државниот буџет со трансформирање на поранешниот Фонд за патишта, во Јавно претпријатие за државни патишта). Затоа, јавниот долг на претпријатијата во државна сопственост се зголеми од 2,6% од БДП во 2009 г., на 7,7% во 2014 г. Гарантираниот долг на јавните претпријатија и акционерски друштва во државна сопственост драстично се зголеми во апсолутен износ, од 114 мил. евра во 2002, на дури 851 мил. евра во 2017 г.!

Вкупен јавен долг на Република Македонија

Извор: Министерство за финансии на РМ

Иако значително зголемен, јавниот долг, сепак, е меѓу пониските во Европа и е на значително помало ниво од нивото поставено со Мастришкиот критериум од 60% од БДП. Сепак, забрзаната динамика на неговиот раст од почетокот на кризата (долгот се удвои во периодот 2008 – 2017) претставува основа за загриженост и наметнува потреба од висока претпазливост во понатамошното водење на јавните финансии за да не се загрози нивната одржливост, за што во секој извештај предупредуваат и ММФ и Светска банка. Ова особено и поради сознанието дека во земјите со понизок доход, негативните импликации од јавниот долг (последици врз макроекономската стабилност, намалени капитални приливи и финансиски ограничувања на приватниот сектор, дисторзијата во однесувањето на економските агенти, негативен ефект на структурата на расходите итн.) се појавуваат на пониско ниво на задолженост.

КАКВА Е ЕФИКАСНОСТА НА ЈАВНИТЕ ИНВЕСТИЦИИ?

Покрај дебатата за одржливоста на јавните финансии, станува неопходно да се отвори сериозна дискусија за ефикасноста и ефективноста на менаџментот со јавните финансии. Со цел зголемување на ефикасноста на трошењето на јавните пари, неопходно е усогласување на фискалните реформи и задолжувањето, со структурните реформи (во сферата на трудот, трговијата, СДИ), како и сериозно мерење и управување со резултатите од овие реформи.

Денес се наоѓаме во ситуација во која многу малку ни се познати конкретните резултати од досегашните јавни проекти и расходи, иако постојано ги повторуваме добро познатите стратегиски приоритети на државата, а нивната поврзаност со јавните расходи е тешко јасно да се поврзе и мониторира. Крајно време е, покрај тековната дискусија за тоа на што се трошат јавните пари, да се отвори и другото прашање што бара отчет: како и колку ефикасно се веќе потрошените средства?

Така доаѓаме до проблемот на ефикасноста на јавните финансии, често занемарено клучно место за сериозни реформи, кои понатаму ќе го намалат притисокот за дополнително јавно задолжување. Една понова анализа изработена во рамките на МАНУ[1] (иако постојат и претходни анализи што ја потврдуваат состојбата[2]) укажа на тоа дека постои сериозен простор за подобрување на ефикасноста на јавните расходи и го стави на испит нивното влијание врз економската активност и благосостојбата во државата. Тоа истражување покажа дека влијанието на вкупните јавни расходи врз економијата е незначително и не постои никаков мултипликативен ефект, што значи на 1 денар потрошени средства од државата, ефектот врз економијата е помал од 1/3 денари. Зголемувањето, пак, на јавната потрошувачка (платите, надоместоците, стоките и услугите итн.) влијае дури и негативно на среден рок врз економијата, додека влијанието на капиталните инвестиции (кои треба да бидат мотори на растот) е позитивно, но само во првите неколку месеци, што е во спротивност со нивната природа значајно да придонесуваат за раст на економската активност на среден и долг рок.

Во овој контекст, нашите истражувања што ги анализираат ефектите од капиталните расходи, кои се дел од централниот буџет, се надополнуваат со едно поново истражување направено од ММФ во октомври 2016 г., кое го покрива останатиот сегмент на расходите за најголемите инфраструктурни проекти во земјава (проектите за три автопатишта и една железничка линија) што доминантно се реализираат од јавни претпријатија, како Јавното претпријатие за државни патишта, меѓутоа не се дел од буџетот на централната власт. Според ова истражување, планираните јавни инвестиции во четирите мегапроекти, автопатиштата во Македонија, иако зафаќаат 2-3% од БДП во периодот 2014 – 2018 г., тие можат да придонесат скромно во зголемувањето на реалниот БДП (годишната просечна стапка на раст) од само просечно 0,5 п.п. во периодот 2014 – 2020 г. Ова истражување потврдува дел од претходно утврдените тенденции на капиталните инвестиции во земјата и го покажува скромниот ефект од големите инфраструктурни проекти, споредено со тоа колкави се расходите за нив.

Резултатите и утврдувањето на мултипликативните ефекти од големите инфраструктурни проекти во Македонија се поврзани и со едно друго истражување на ММФ од 2012 г. кое се однесува на ефикасноста на јавните инвестиции (индекс на ефикасност), во кое за Македонија утврдиле дека изнесува 55% – на пример, секој вложен 1 милион евра јавни инвестиции ќе придонесе кон создавање само 550 милиони евра јавен капитал/јавна вредност – и токму ова е областа што треба да нѐ замисли (зошто е така, каде исчезнува другата вредност, кој е одговорен за тоа и сл.).

Врз основа на резултатите од ова истражување, ММФ укажува дека доколку се зголеми ефикасноста на јавите инвестиции во Македонија до нивото на високо ефикасните економии, ефектот од големите инфраструктурни проекти врз стапка на раст може да се зголеми од 0,5 на 0,8 п.п. Доколку направиме една едноставна пресметка базирана врз истражувањата на ефикасноста на капиталните проекти од ММФ, ќе утврдиме дека само со зголемување на ефикасноста на јавните расходи за капиталните проекти (која и досега требаше да биде на високо ниво) во периодот 2014 – 2020 ќе заштедиме приближно околу 200 милиони евра во јавен капитал.

А КАКО СТОИМЕ СО ЈАВНИТЕ ПРИХОДИ И РАСХОДИ?

Јавните приходи во Република Македонија се во надолен тренд и се меѓу најниските во Европа во однос на БДП. Тие се намалија од 33,8% од БДП во 2007 г., на околу 29% во 2017 г., едни од најниските во регионот, поради намалените стапки на данокот на добивка и персоналниот данок на доход и на придонесите за социјално осигурување. Релаксирањето на фискалната политика и фискалните стимули ги зголемија јавните расходи на 34,1% во 2008 г. и 31,8% во 2014 г. (32,5% во 2017 г.).

Буџетски приходи, буџетски расхои и буџетско салдо на РМ (% од БДП)

Извор: Министерство за финансии на РМ

Иако нивото на јавните расходи не е загрижувачко, нивната структура не е поволна за растот. Тековните расходи сочинуваат околу 90% од вкупните буџетски расходи. Социјалните надоместоци се зголемени како процент од БДП, а растот на пензиите, надополнето со ефектите од стареењето на населението и одливот на млади образовани кадри, ќе предизвикува натамошни притисоци врз буџетот. Неколку истражувања укажуваат на ниската ефикасност на јавната расходи/потрошувачка, со ниски и негативни, во определени периоди, фискални мултипликатори – што укажува на неефикасности и скромно влијание на фискалната врз економската активност. Иако учеството на капиталните инвестиции во вкупните буџетски расходи се зголеми на 10,1% во 2014 г. (се одржува над 10% во последните неколку години), тие содржат и непродуктивни и тековни расходи, а поради увозната зависност, голем дел од јавниот стимул завршува во странство, што го намалува мултипликативен ефект врз домашната економија. Расходите за истражување и развој и образование, пак, кои го поттикнуваат растот, имаат особено ниско учество во вкупните буџетски расходи.

ПРОГРЕСИВЕН ИЛИ РАМЕН ДАНОК?

Претходниот сумарен преглед на јавните приходи и расходи претставува добар вовед во елаборирање на еден од исклучително важните предизвици и предлог реформи на новата Влада поврзани со воведувањето прогресивен данок на доход, кој треба да го замени постојниот рамен данок, што се применуваше од 2007 г. Иако реформата за воведувањето прогресивен данок е одложена за следната 2019 г., сепак, мислиме дека е исклучително важно да направиме една сумирана споредба кои се предностите, а кои недостатоците од промената на даночната политика, фундирано на многубројните анализи реализирани во оваа област. Поради ограничениот простор, ќе се фокусираме само на предизвиците (предностите vs. недостатоците) што со себе ги носи предлог промената во даночната политика.

Значи, кои се предностите од прогресивниот данок и што можеме да очекуваме од неговото воведување? Таквиот вид даночна политика го насочува даночниот товар кон оние што можат најмногу да платат, па oние со најголемо влијание во општеството плаќаат најмногу. Постојат анализи што потврдуваат дека таквиот данок превенира политичка и социјална нестабилност преку ограничување на јазот меѓу класите, ги штити даночните обврзници во „тешки времиња“ – кога нивниот доход се намалува, исто така и данокот се намалува, бидејќи тие влегуваат во понизок распон. Дел од економистите успеаја емпириски да потврдат дека најмногу јавни приходи можат да се приберат со овој даночен модел, иако за ова има и спротивни ставови. Исто така, постојат многу студии што покажуваат дека овој даночен модел може да биде добар амортизер/превенција од зголемување на нееднаквоста.

Кои се, пак, слабите страни и предизвиците што со себе ги носи прогресивниот данок? Промените на цените/инфлацијата можат да влијаат врз распонот во кој влегуваат даночните обврзници и без реални поместувања. Може да биде искористен во манипулативна насока од страна на политичарите. Определени емпириски студии укажуваат дека може да влијае на „brain drain“ – индивидуите со повисок потенцијал за заработка да заминуваат од земјата, со цел да избегнат повисоки даноци; или индивидуите ја намалуваат понудата на труд, во определени случаи се намалува и мобилноста, со што луѓето се дестимулирани да бараат повисоко платени работни места. Постојат и определени студии што укажуваат дека може да влијае врз намалување на инвестициите, на приватната иницијатива и на економската експанзијата на среден рок. Сепак, најбројни се доказите дека овој даночен модел ги охрабрува побогатите да бидат помалку транспарентни за своите приходи, што доведува до даночна евазија и зголемување на сивата економија. Исто така, создава покомплексен бирократски систем за негово спроведување, што потешко се менаџира и чини повеќе.

Наведеното упатува на тоа дека треба да бидеме исклучително внимателни при планирањето и имплементацијата на новиот (прогресивен) даночен модел, имајќи предвид дека ваквите промени можат да имаа силно влијание врз однесувањето на економските агенти, што е пресудно за ефикасноста на новиот даночен систем.

Анализите на ефектите од рамниот данок во Македонија[3] во првите години од неговото воведување упатуваат на тоа дека таквиот данок покажа силен ефект врз продуктивноста, како и подобрување на ликвидноста на економските субјекти. Тој доведе до поедноставување во даночните калкулации од страна на компаниите, како и при администрирањето и ревизијата од страна на даночната администрација. Претставуваше позитивен сигнал за странските инвеститори, доведе до зголемена дисциплина на плаќање на даночните обврзници (иако ова е поврзано и со зачестените даночни инспекции). Во контекст на претходното, евидентирано е намалување на сивата економија, годишен пад за 9,3% за 2006/2007 г., и пад 10,6% за 2007/2008 г. Тој даночен модел имал скромни ефекти во креирањето нови работни места и скромни ефекти на поттикот кон инвестирање. Дел од компаниите се изјасниле дека почувствувале намалување на даночниот товар, подобрување на бизнис-климата и дека биле дестимулирани да работат во сивата економија.

Сите овие ефекти треба да бидат земени предвид и вкалкулирани при предлогот и дизајнирањето на новите решенија.

Сивата економија е една од клучните варијабли поврзани како со ефикасноста на даночните политики, така и со функционирањето на целата економија. Многубројните анализи спроведени во Македонија укажуваат на тоа дека причините за сивата економија во голем дел се должат на прекумерното даночно оптоварување (што, во еден дел, е потврдено и со намалувањето на даночниот товар во 2007 г.), на нискиот квалитет на јавни услуги, недоволно развиениот капацитет на Управата за јавни приходи, на висината и структурата на социјалните трансфери, како и поради придонесите што ги плаќаат работодавачите, политичките влијанија во економската сфера, честите промени во регулативата и сложените бирократски процедури. Таа е резултат и на раширената корупција во системот и неефикасниот правен систем.

Затоа, доколку сакаме функционален пазарен систем и ефикасни јавни финансии и даночни системи, во иднина ќе треба да се фокусираме врз секој од овие детерминанти на сивата економија во државата.

Продуктивноста на економијата vs. минималната плата – е дилемата за тоа како да се зголеми продуктивноста во економијата, што е еден од клучните предизвици со кои ќе се соочи Владата во иднина. Дали зголемувањето на минималната плата е доволен поттик за да се влијае врз подобрување на продуктивноста во македонската економија?

КАКОВ МИНИМАЛЕЦ ВО МАКЕДОНИЈА?

Поимот најниска плата е економско-социјална категорија, која во себе содржи и економска и социјална компонента. Имено, минимална плата е најнискиот месечен износ на основна плата што работодавачот е должен да му ја исплати на работникот за работа извршена за полно работно време и исполнет нормиран учинок[4]. Во речиси секоја земја во светот се носат закони со кои се определуваат најниските плати што им се исплаќаат на вработените. Притоа, заложбите за воведување минимална плата, за жал, се засноваат врз теза дека реалноста може да се промени во кој било момент, само ако се има доволно „политичка волја“, односно дека висината на цената на трудот може да се одреди со политички декрет, независно од пазарните услови.

Законите за минимална плата најчесто се задолжителни за учесниците во работната сила кои имаат најниски квалификации и најмалку искуство, како, на пример, вработените во текстилната, кожарската или во печатарската индустрија и сл. Како предности што произлегуваат од воведувањето на минималната плата е тоа што се намалува сиромаштијата, се намалува родовиот јаз, таа претставува мотивација и охрабрување за вработените да работат повеќе, ја стимулира потрошувачката, ја намалува сивата економија и сл. Од друга страна, како недостатоци што можат да се појават е тоа што минималната плата може да предизвика зголемена инфлација, може да предизвика невработеност, може да го зголеми бројот на луѓе што работат на црниот пазар (посебно на младите), не ги зголемува приходите на групите со најнизок приход (бидејќи дел од нив е можно да бидат невработени или да работат на „црниот“ пазар), може да влијае врз конкурентноста во економијата, може да предизвика зголемена инфлација и сл.

Нивото на определување минимални плати е можеби најважното прашање. Балансираниот пристап е неопходен, бидејќи минималната плата е редистрибутивна алатка којашто, како што видовме погоре, има свои придобивки и трошоци. Одредувањето на нивото на минимална плата треба да се базира врз статистички показатели: 1) целта на статистичките индикатори не е да го замени општествениот дијалог или договарањето. Минималното одредување на платите е чувствително прашање, кое треба да се одлучи од Владата заедно со социјалните партнери. Статистичките показатели ги информираат владите и социјалните партнери за опсегот на вредности за кои придобивките од минималната плата ќе ги надмине трошоците; 2) статистичките показатели треба да се користат за појдовна или референтна точка за таквите консултации.

Според Меѓународната организација на трудот (ILO), не постои идеална математичка формула за пресметка на минимална плата![5] Како една од можните формули за пресметка на минимална плата ќе ја прикажеме онаа од Ричард Анкер[6] кој предложил методологија за пресметка на минималната плата во земјите ширум светот:

Во продолжение ќе ја пресметаме минималната плата за Р. Македонија.

  • Линија на сиромаштво = 8.228[7]денари/месечно
  • Просечна големина на домаќинство = 2 возрасни + 1,5 деца = 2,45[8]
  • Работници со полно работно време во домаќинството = 2[9]

Врз основа на пресметката според формулата на Анкер, можеме да потврдиме дека добиениот резултат за минимална плата во Македонија е понизок од износот на минималната плата што беше воведен неодамна од новоизбраната Влада во Македонија. Како што беше наведено погоре, ваквите статистички показатели треба да ги користиме како основа и не треба да бидат замена на социјалниот дијалог помеѓу сите засегнати страни во општеството, меѓутоа од друга страна ваквата пресметка покажува дека постои исто така потенцијален теоретски ризик определениот износ на минимална плата над емпириски пресметаниот да предизвика дел од негативните елементи што со себе ги носи повисоката минимална плата, а беа спомнати погоре.

КАКО ДО ПОГОЛЕМА ПРОДУКТИВНОСТ?

Иако продуктивноста е мерка за ефикасноста на факторите на производство, во овој дел од статијата ќе направиме обид да ги сумираме мерките што најчесто се појавуваат во анализите и практиката, а кои се препорачуваат како основа за зголемување на продуктивноста на трудот во една економија. Мораме да кажеме дека бројни емпириски анализи покажуваат дека минималната плата е една од мерките што може да има позитивни ефекти на зголемување на продуктивноста во една економија, меѓутоа таа не е единствената и најчесто користената мерка за да се постигне целта. Можат да се преземаат широк спектар мерки што имаат различни ефекти врз продуктивноста во една економија, се разбира, во зависност од нејзината структура и внатрешните односи.

Меѓутоа, дел од можните решенија, со различен успех во имплементацијата, веќе беа спроведувани или се спроведуваат: зголемување/стимулација на јавните и приватните инвестиции во инфраструктура; зголемување/привлекување на капиталот во економијата преку поддршката на бизнис-инвестициите (домашни или странски), на пример, преку ниски корпоративни даноци или одржување ниски каматни стапки; подобрување на квалитетот и пристапот до образованието или стекнување вештини што ќе ја подобрат ефективноста и ќе ја зголемат продуктивноста; подобрување на квалитетот и пристапот до здравствена заштита; даночни реформи со кои се зголемува поттикот за работа и се зголемуваат приходите на работниците што работат попродуктивно; дерегулација на пазарите, со цел да се охрабри посилна конкуренција што има силно влијание врз ефективноста/продуктивноста; даночни олеснувања и други реформи за зголемување на користењето нови технологии; мерки на државата за зголемување на кредитирањето од страна на банките за бизнисите, што дополнително ги зголемува инвестициите и продуктивноста итн.

РИЗИК ОД ПОЛИТИЧКА НЕСТАБИЛНОСТ

Еден од значајните фактори што се користат во утврдување на ризикот со кој се соочува една земја, како и во утврдувањето на нејзините идни перформанси, претставува политичкиот ризик. Генерално во утврдувањето на степенот на политички ризик се вклучуваат неколку фактори што се од исклучителна важност како за утврдување на ризикот, така и за утврдување на потенцијалните ефекти од политичката нестабилност врз економските субјекти. Тука најчесто се вклучуваат нивото на корупција, пристапот до информации/транспарентноста, институционалниот ризик, стабилноста на владата и окружувањето поврзано со регулативата и со креирањето политики.

Едноставен преглед на секој од овие фактори јасно покажува дека тие се од исклучителна важност за економскиот живот и перформансите на бизнис-секторот во една земја. Во оваа насока едно од поновите истражувања на ММФ од 2011 г., во кое се опфатени дури 169 земји во период од 1960-2004 г., а се однесува на влијанието на политичката нестабилност врз економскиот раст, јасно покажува дека политичката нестабилност речиси секогаш е поврзана со намалени стапки на БДП по глава на жител. Како канал на трансмисија на негативните ефекти врз економската активност се посочува намалувањето на продуктивноста во економијата (како резултат на намалување на човечкиот и физичкиот капитал), како и влошувањето на економските слободи и етничката хомогеност. Затоа, предизвикот од одржување политичка стабилност е од исклучителна важност за идната економска благосостојба на државата.

ПОЛИТИЧКО ВЛИЈАНИЕ ВРЗ ЕКОНОМСКИОТ ЦИКЛУС

Една од главните карактеристики на Теоријата на јавен избор тврди дека политичкиот процес претставува средство на размена. Додека на пазарот на добра и услуги индивидуите даваат парични средства за нивно користење, на политичкиот пазар политичарите нудат платформи во кои ги дефинираат јавните добра и услуги што би ги обезбедиле, на една страна; и даноците, таксите и другите давачки, на друга, со кои би ги финансирале првите. Индивидуите, согласно со нивните интереси што се познати само за нив, гласаат за определена платформа и даваат „ваучер“ на политичките елити да прибираат давачки од нив и да обезбедат соодветни добра и услуги.

Од друга страна, економистите што го проучуваат пазарот заклучуваат дека индивидуите се мотивираат главно од личните интереси, без разлика дали станува збор за вработени, политичари, потрошувачи, па и самите индивидуи главно се интересираат за сопствените интереси. Оттука произлегува дека и политичарите се мотивирани од личните интереси и нивниот главен мотив е како подолго да останат на власт. За реализација на тоа, тие имаат една голема предност, затоа што користат јавни средства што се, главно, неограничени, споредено со приватниот сектор и интересите на бизнисмените, кои работат со сопствени средства што се во голема мера ограничени.

Во оваа насока, посебно се интересни наодите во студиjата на Ади Брендер и Алан Дразен[10] каде што тие констатираат: ,,Нашите наоди се во согласност со два контрадикторни ставови на предизборна манипулација (фискална); првиот дека истата е успешна како инструмент за добивање гласови и поголем ефект на изборниот процес, а другиот е дека гласачите казнуваат наместо да наградуваат за фискална манипулација. Во младите демократии, можно е да се изведе таква манипулација од политичките елити – додека во посилните демократии, гласачите имаат способност да ја идентификуваат и да ја казнат таквата манипулација, така што политичарите ја избегнуваат.“

Ова е особено важно имајќи го предвид големото влијание на државата на економскиот живот во Македонија преку низа политики и мерки, што дополнително го затега триаголникот помеѓу државата, политиката и економските субјекти, притоа стеснувајќи го просторот за приватниот сектор и самостојната приватна иницијатива.

Во контекст на претходното, направивме обид за економетриска анализа на политичкиот бизнис-циклус во Македонија[11] (дали пред изборниот циклус политичарите, со помош на фискална гимнастика во буџетот, влијаеле врз перцепцијата на гласачите), бидејќи тоа што за краток временски период имаше повеќе изборни циклуси, ни дава одлична можност за тестирање на оваа теорија во Македонија. Периодот што го анализиравме беше осум години (2007 – 2015) во кои се одржаа дури пет избори (3 парламентарни избори и 2 локални избори, со гласање во два круга). Резултатите ја потврдија тезата дека во Македонија има силни елементи на политички бизнис-циклуси – односно, се потврди сигнификантното влијание на изборните циклуси (ефект пред изборите) врз: зголемувањето на бруто-домашниот производ, намалување на приходите, зголемување на расходите, дефицитот, јавната потрошувачка, другите трансфери, социјалните трансфери и капиталните расходи. Од друга страна, се докажа дека кај тековната сметка, инфлацијата, невработеноста и бројот на вработените нема влијание од страна на политичките бизнис-циклуси.

ПРЕПОРАКИ ЗА НОВАТА ВЛАДА

Оваа кратка aнализа на предизвиците со кои се соочува новата Влада нѐ донесе и до некои од препораките што би можеле да осветлат дел од решенијата на тие предизвици:

  • Да се преземат мерки на постепена фискална консолидација, со цел да се создаде фискален простор;
  • Примарниот дефицит треба постепено да се намалува, најпрвин за да се стабилизира долгот, а потоа и да се изградат фискални амортизери;
  • Консолидацијата најдобро би се остварила со кратење на тековните расходи, бидејќи тие имаат помали мултипликативни ефекти;
  • Да се утврдуваат приоритетите во поглед на капиталните расходи, да се направи анализа на нивните влијанија врз јавните финансии;
  • Зголемувањето на буџетските приходи може да се оствари со проширување на даночната база и нејзиниот опфат, со подобрување на ефикасноста во прибирање на даноците, со намалување на сивата економија;
  • Реформи за поттикнување и девирзификација на извозот;
  • На среден рок, неопходни се реформи во пензискиот систем;
  • Реформи за зголемување на ефикасноста на јавниот финансиски менаџмент (приоретизација на проектите, ефикасност во реализацијата итн.);
  • Воведување систем на мерење на перформансите на јавните институции, фискални правила и фискален надзор;
  • Создавање услови за понатамошен развој на бизнис-секторот;
  • Дизајнирање механизми за ограничување на политичкото влијание врз економијата, зголемена транспарентност и отчетност за да се врати довербата во институциите.

Голем дел од прашањата и предизвиците за новата Влада останаа недопрени, какви што се транспарентноста и отчетноста, пазарот на труд, перформансите на јавниот сектор, поддршката за малите и средните бизниси, странските директни инвестиции и многу други. Меѓутоа, немавме претензија да ги опфатиме сите нив, туку имавме намера само да го почнеме процесот во кој јасно ќе започне да се дебатираат и да се анализираат бројните отворени економски прашања од кои зависи нашата заедничка иднина. Се надеваме дека таа дебата нема да застане тука и дека отворениот мегдан за различни идеи и мислења сѐ повеќе ќе се шири и зајакнува.

[1] Fiti at al., (2017) “MACROECONOMIC EFFECTS OF THE FISCAL POLICY IN MACEDONIA”, Fiscal policy and fiscal multipliers, Centre for Strategic Research, Macedonian Academy of Sciences and Arts (MASA), ISBN 978-608-203-196-5, Skopje, pp. 159

[2] Види: Trenovski, B., (2013) “Optimal Macroeconomic Policy In Macedonia – in terms of the global economic crisis”, Center for Economic Analyses – CEA, Skopje, pp, 165;

Filipovski, V., Fiti, T. and Trenovski, B., (2016) “Efficiency of the fiscal policy and the fiscal multipliers – the case of the Republic of Macedonia”, Economic Studies, Issue 1, 2015, Economic Research Institute at the Bulgarian Academy of Sciences;

Dabla-Norris, E., Brumby, J., Kyobe, A., Mills, Z. and Papageorgiou, C., (2012) “Investing in public investment: an index of public investment efficiency”, Journal of Economic Growth, 17(3), pp.235-266;

[3] Види: Stojkov, Nikolоv, Smilevski, (2008) “Flat Tax Policy Assessment In Macedonia”, Center for Economic Analyses (CEA) – Skopje

[4] Службен весник на РМ, бр.100, стр. 8, член 2, Закон за минимална плата во РМ

[5] ILO, “Presentation: At what level should minimum wages be set?”, slide 6 http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/genericdocument/wcms_210608.pdf

[6] Anker, Richard, 2006: “Living Wages around the world”, p.49

[7] Според податоците од ДЗС: 164,560 (еквивалентен приход на годишно ниво за 4-члено семејство)/12 месеци=13,713 месечно, 13,713*0,6 (процент на праг на сиромаштво)=  8.228 денари/месечно

[8] Според еквивалентната скала на ОЕЦД: Се доделува вредност 1 за прв член од семејството, а вредност од 0,7 за секој дополнителен возрасен, додека за деца се доделува вредност 0,5. 2 возрасни + 1,5 деца= 1+0,7+1,5*0,5 = 2,45 http://www.oecd.org/eco/growth/OECD-Note-EquivalenceScales.pdf

[9] Пресметка: 40 часа * 2 возрасни= 80часа, 80 часа/40 часа неделно раб. време = 2

[10] Brender ,A., and Allan Drazen, Political budget cycles in new versus established democracies , Journal of Monetary Economics 52 (2005)

[11] Треновски, Б. и Томиќ, А. (2016), Теорија на јавен избор, со посебен осврт на политичките бизнис-циклуси во Република Македонија, Економски факултет – Скопје, УКИМ